web analytics
zondag, mei 15

Special Tweestrijd: Verdiepingen – Dr. Jekyll en Mr. Hyde – een klassiek meesterwerk dat onder je huid kruipt

door Ninja Paap-Luijten

Iedereen heeft weleens gehoord van Jekyll en Hyde. Er zijn talloze bewerkingen van dit klassieke horrorverhaal gemaakt en ontzettend veel artikelen over geschreven. Het verhaal wordt nog steeds (her)uitgegeven. In dit artikel lees je waarom dit verhaal een klassieker is – en waarom het, bijna anderhalve eeuw na de eerste publicatie, nog steeds de moeite waard is om te lezen.

The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde
In 1885 schreef de Schot Robert Louis Stevenson het verhaal dat hij The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde zou noemen. In 1886 werd de novelle gepubliceerd. De innerlijke strijd die Jekyll voert, wordt in het begin van het verhaal vooral bekeken vanuit een andere hoek dan je misschien zou denken. Want, geloof het of niet, het grootste deel van het verhaal is noch Jekyll, noch Hyde de hoofdpersoon. Nee. Dit verhaal begint bij iemand die niet eens in de titel zit: meneer Utterson.

Utterson en Jekyll
Utterson, een goede vriend van Jekyll, krijgt te horen dat er een man rondloopt die Hyde wordt genoemd. Hyde blijkt een verschrikkelijke man. Dat zint Utterson niets, want hij heeft – als jurist – het testament van Jekyll in de kluis liggen, waarin die alles nalaat aan de mysterieuze Hyde. Waarom, vraagt Utterson zich af, want Jekyll is het toonbeeld van goedheid, een man die nooit iemand kwaad doet. Waarom zou Jekyll zich inlaten met een figuur als Hyde?

Hoe meer Utterson te weten komt over Hyde, hoe meer hij vreest voor zijn vriend Jekyll. Wat is de relatie tussen Jekyll en Hyde? Hoe kennen die twee elkaar, waarom blijft Jekyll niet bij die man vandaan? Als Utterson er eindelijk achter komt hoe de vork in de steel zit, is het al te laat.

Innerlijke strijd tussen goed en kwaad
Jekyll is een man van de wetenschap. Hij bedenkt dat de mens uit twee delen bestaat; een goede en een slechte kant. Als hij die twee eens kon scheiden, dan kon het slechte deel zijn gang gaan zonder last te hebben van de goede moraalridder en kon het goede deel verder zonder steeds de spot en hoon van zijn slechte kant te voelen. Het lukt hem. Jekyll kan zijn goede kant van zich afschudden en als hij dat doet, verandert hij in Hyde, een man zonder geweten, zonder mededogen. Hyde is kleiner en jonger dan Jekyll, kent geen morele beperkingen en kan doen wat Jekyll nooit zal doen. Wat dat allemaal is, laat het verhaal aan de fantasie van de lezer over. Tot het te ver gaat.

Jekyll probeert Hyde te stoppen, maar dan komt hij erachter dat hij iets in gang heeft gezet wat een grotere kracht heeft dan hij had verwacht. Als hij gaat slapen als Jekyll, wordt hij wakker als Hyde. Zijn voorraad van het drankje waarmee hij aanvankelijk transformeerde, is aan het opraken, maar hij kan geen nieuwe maken. De ingrediënten waarmee hij het eerste drankje maakte, blijken vervuild te zijn geweest en juist die vervuiling zorgde voor de werkzaamheid ervan.

Met andere woorden: Jekyll is de klos. In zijn zoektocht naar losbandigheid, naar kunnen doen en laten wat je zelf wilt zonder daar rekenschap voor te hoeven afleggen, is hij een grens over gegaan. Zijn alter ego wordt steeds sterker en is niet meer terug te dringen, maar wordt ook door het hele land gezocht, want Hyde heeft dan al een gruwelijke moord gepleegd. Jekyll realiseert zich dat zijn diepste verlangens naar voren zijn gehaald door zijn drankje. Had hij het verlangen gekoesterd om goed te zijn, dan zou hij als een soort engel uit de transformatie zijn gekomen, maar zijn diepere verlangen was dat van het kwaad. Hyde is dan ook een soort vleesgeworden slechtheid. Aanvankelijk praat Jekyll het voor zichzelf goed door te denken dat het Hyde was, niet hij, die alle slechte dingen deed. Lange tijd weet hij zichzelf ervan te weerhouden om Hyde te worden – tot hij toch weer bezwijkt voor het verlangen.

Op het laatst kan Jekyll niet meer terugkeren naar zichzelf. Hij blijft Hyde, zonder de mogelijkheid om de transformatie terug te draaien. Jekyll geeft het op. Hyde ziet nog maar één oplossing: zelfmoord. De enige uitweg als hij wil voorkomen dat hij gepakt wordt voor moord.

Tweestrijd
De tweestrijd van Jekyll is aan alle kanten overduidelijk. Laat hij zich verleiden door zijn slechte kant of kan hij die verleiding weerstaan?
Utterson moet lijdzaam toezien hoe zijn vriend Jekyll steeds verder afglijdt, zonder ook maar enig idee te hebben hoe dat kan komen. Pas als hij samen met de bediende van Jekyll de deur van Jekylls werkkamer inbeukt en daar het lichaam van Hyde aantreft, vindt hij brieven van Jekyll met de volledige verklaring. Tot op dat punt heeft Utterson geen benul van de herkomst van Hyde. Wat hij nog wel kan doen: de nagedachtenis van Jekyll redden. Reputatie – het was exact waar Jekyll zich druk om maakte. Hij kon niet als zichzelf losgaan, want dat paste niet bij een man van zijn stand. Als hij die dingen deed als Hyde, had dat geen gevolgen voor zijn reputatie, want Hyde was een andere man.

De strijd tussen goed en kwaad is een bekend en geliefd thema in veel werken. In deze novelle komt die naar voren in de innerlijke strijd van Jekyll. Wat begint als een leuk avontuurtje, eindigt in de gruwelijke ontdekking dat hij zijn slechte kant niet meer kan afschudden. Is het zijn eigen schuld? Had hij sterker moeten zijn en die verleiding moeten weerstaan? Is hij werkelijk een zondaar, of is het keurslijf waarin hij zo lang heeft geleefd een broeinest geweest voor zijn heimelijke verlangen naar meer vrijheid? Het zijn vragen waarop geen antwoord komt, tenzij je ze als lezer zelf bedenkt.

© bustle.com

Context en proza
Wat Stevenson ontzettend knap doet, is een verhaal neerzetten zonder onnodige opsmuk. Het feit dat hij Utterson eerst introduceert en vanuit Utterson naar Jekyll kijkt, zegt al iets over de invalshoek die Stevenson heeft gekozen. Jekyll blijft lange tijd een bijfiguur. De zorgen die Utterson over hem heeft, komen vooral tot uiting in wat Utterson doet. Hij blijft bij Jekyll erop aandringen dat die misschien beter zijn testament kan veranderen, hij gaat keer op keer bij hem langs als Jekyll er steeds slechter aan toe is. Totdat ook Utterson het een beetje opgeeft. Jekyll is dan al voorgoed in Hyde veranderd en ontvangt niemand meer, maar dat weet Utterson natuurlijk niet. Als de bediende van Jekyll ten einde raad bij Utterson aanklopt, is het Utterson die de drastische beslissing neemt: ze beuken de deur in. Ze denken dat ze Jekyll moeten redden van Hyde.

Het laatste wat je van Utterson meekrijgt, is dat hij de verklaring (op papier geschreven) van Jekyll vindt. Utterson meldt dan nog dat hij dat nooit openbaar zal maken, want hij zal Jekyll in bescherming nemen. Hoewel je Utterson kunt zien als een stijve kerel met weinig diepgang, komt er heel wat anders naar voren als je beter kijkt. De zorgen die Utterson tegenover Jekyll uit, zijn beslissing om de deur in te beuken en zijn uiteindelijke besluit om Jekylls verklaring geheim te houden, zeggen iets over hem. Je zult zelf moeten invullen wat dan, want dat wordt niet expliciet in het verhaal genoemd.

Stevenson schreef zijn novelle in een tijd waarover je in het artikel van Lotte, The picture of Dorian Gray, al wat hebt kunnen lezen. Het dubbelleven van Jekyll is niet te missen: hij splitst zich letterlijk om uit de band te kunnen springen. Ook Utterson is niet vrij van een dubbele agenda: hij weet dat Hyde een gezochte moordenaar is, maar verzwijgt een groot deel van zijn kennis van de man tegenover de politie omdat Jekyll banden met Hyde heeft.

Wat verder opvalt, is dat Jekyll lange tijd ontkent dat de daden van Hyde zijn verantwoordelijkheid zijn. Het was Hyde, niet Jekyll – zo redeneert hij. Maar liet hij niet zelf Hyde op de wereld los? Kiest hij er niet bewust voor om Hyde te worden, ook al is wat Hyde vervolgens doet niet langer zijn keuze? Kun je je slechte kant wel in toom houden, of is het onvermogen om dat te doen juist het probleem van Jekyll? Ook op deze vragen krijg je geen antwoord, je zult ze weer zelf moeten verzinnen. Stevenson heeft ervoor gezorgd dat je gaat nadenken zonder je bij de hand te nemen. Hij gooit je in het diepe.

De horroraspecten in dit verhaal zitten niet zozeer in de transformatie van Jekyll naar Hyde, ook al moet de persoon Hyde er gruwelijk hebben uitgezien. Alleen naar hem kijken maakt mensen al bang. Nee, de werkelijke horror hier is het onvermogen om iets tegen de voortrazende slechtheid te kunnen doen. Niemand kan Jekyll helpen. En als het einde komt, weet hij wat Hyde zal doen. De ultieme zonde: zelfmoord. Het kan Jekyll niets meer schelen op dat punt, hij weet dat hij sterft als hij voor het laatst in Hyde verandert. Het uitzichtloze van Jekylls situatie is de verschrikkelijke uitkomst van zijn oorspronkelijk relatief onschuldige speling met zijn eigen natuur. Jekyll verdoemde zichzelf. Het monster zat ín hem. Maar als we Jekyll moeten geloven, dragen we allemaal een stukje van zo’n monster in ons mee…

 

© 2020 – 2022 Fantasize & Ninja Paap-Luijten