web analytics
maandag, februari 6

Special Tweestrijd: Verdiepingen – The picture of Dorian Gray en de Victoriaanse tweestrijd

Door Lotte Savelsberg

Het Europa van de 19e eeuw was een wereld waarin veranderingen elkaar in rap tempo opvolgden. Moderne industrialisatie stond tegenover groeiende sociale onrust, de kloof tussen arm en rijk werd groter en groter. Deze veranderingen beïnvloedden de literatuur van deze periode. Een goed voorbeeld hiervan is The Picture of Dorian Gray, het verhaal van de jonge, knappe man die dankzij een magisch portret de kans krijgt om toe te geven aan al zijn grillen. Deze roman van Oscar Wilde gaat natuurlijk over de twee gezichten van Dorian Gray, maar er is ook een stevig commentaar op de twee gezichten van de 19e-eeuwse Britse samenleving in te lezen.

Dorian Gray en Henry Wotton

Victoriaans Engeland en het degeneratie-idee
Engeland stond in de late 19e eeuw op een belangrijk keerpunt. De wereld was snel aan het industrialiseren en moderniseren, de wetenschap leverde constant nieuwe ontdekkingen en de bevolking groeide en groeide. Met name in steden zoals Londen waren de veranderingen goed te zien: dankzij alle nieuwe industrie trokken steeds meer mensen weg van het platteland. Er ontstonden grote sloppenwijken met veel armoede, terwijl de welgestelde fabriekseigenaren enkele kilometers verderop van hun nieuwe rijkdom genoten. De Victorianen zagen onder andere armoede en de daaruit voortvloeiende criminaliteit, homoseksualiteit en immigratie uit de Britse koloniën als grote bedreigingen voor de moderne beschaving. De evolutietheorie van Charles Darwin had een grote indruk gemaakt op de maatschappij. De theorie was in de late 19e eeuw over het algemeen door wetenschappers geaccepteerd, maar wekte bij gewone burgers nog veel vragen op. Mensen begonnen aan hun eigen identiteit te twijfelen: als we van aapachtige wezens tot mensen waren geëvolueerd, zouden we dan ook niet kunnen degenereren? Waren de groeiende maatschappelijke problemen een signaal dat de samenleving achteruit aan het glijden was op de evolutionaire schaal?

Dit idee van degeneratie is ook in The Picture of Dorian Gray terug te vinden. Aan het begin van het verhaal is Dorian een welgestelde, naïeve jongeman, maar onder de invloed van lord Henry Wotton geeft Dorian steeds vaker toe aan zijn immorele – voor de Victoriaanse tijd althans – lusten en degenereert hij als het ware. Lord Henry geeft Dorian een controversiële Franse roman (hoogstwaarschijnlijk is dit het boek À rebours van Joris-Karl Huysmans, dat ook wel gezien wordt als een bijbel van de decadente literatuur), waardoor Dorian steeds meer gefascineerd raakt door het hedonisme en decadentisme. Hij is geobsedeerd door schoonheid, pracht en praal en probeert op allerlei manieren zijn plezier te zoeken. Hij bezoekt bordelen, gebruikt opium en heeft seks met zowel vrouwen als mannen – dit was binnen de Victoriaanse hogere klassen compleet onacceptabel. Daarbij toont Dorian totaal geen empathie voor de mensen die hij met zich meesleurt in zijn zoektocht naar plezier. Hoewel er geruchten over hem de ronde gaan weet Dorian aan directe beschuldigingen te ontsnappen, terwijl de mannen en vrouwen die voor langere tijd in zijn intimiteit verkeren het uiteindelijk met schandalen moeten bekopen, alles kwijtraken en in twee gevallen zelfs hun eigen leven nemen.

Schaduwkanten blijven verborgen
Ondanks zijn gebrek aan empathie en zijn steeds slechtere daden behoudt Dorian zijn knappe, onschuldige uiterlijk. Zijn portret daarentegen, wordt steeds ouder en lelijker. Dit bevestigt en ondermijnt tegelijkertijd de heersende ideeën over criminaliteit van die tijd: wetenschappers beweerden namelijk dat je aan iemands uiterlijk kon zien of iemand crimineel was of niet. Criminologie was een opkomende wetenschap, die in de 19e eeuw bepaald werd door de stroming van ‘gelaatkunde’. Gelaatstrekken zoals grote kaken, prominente wenkbrauwen en hoge jukbeenderen zouden een teken zijn dat een persoon dichter bij de primitieve mens stond en meer beestachtige instincten had. Dorians geschilderde evenbeeld verandert langzaam in een lelijk, bruut uitziend monster om zijn verdorven innerlijk weer te geven: precies hoe de Victorianen verwachtten dat iemand die zoals Dorian handelde er zou uitzien. Dorians echte uiterlijk verandert echter niet en hij kan dan ook gemakkelijk wegkomen met zijn misdaden: ook al gaan er wel verhalen rond over zijn gedrag, hij is jong, knap en uit de hoogste klassen en wordt dus automatisch gezien als onschuldig. Dat iemand met Dorians uiterlijk zo immoreel kon handelen was direct in tegenspraak met de heersende ideeën binnen de 19e-eeuwse criminologie.

Dorian houdt zijn schaduwkant goed verborgen voor de samenleving. Het schilderij dat zijn innerlijk prijsgeeft verstopt hij op zolder, terwijl hij zichzelf voor de hogere klassen van de Londense bevolking voordoet als een respectabele jongeman. Ook dit zal herkenbaar zijn geweest voor de Victoriaanse maatschappij. Er waren strenge morele regels in het publieke leven, met name op seksueel gebied. Seksuele omgang buiten het huwelijk was onacceptabel, evenals alle vormen van seks die buiten de heteroseksuele “standaard” vielen. De traditionele genderrollen die we nu nog kennen zijn in deze periode ontstaan; idealiter was in een gezin de man degene die een inkomen verdiende en een rol in het publieke leven had, terwijl de vrouw geacht werd om thuis voor het gezin te zorgen. Uiteraard gold dit maar voor een beperkt deel van de bevolking. In de lagere klassen moest vaak het hele gezin aan het werk in de fabrieken om genoeg voedsel op tafel te krijgen. Ook werd overmatig drankgebruik, opiumgebruik of gokken in deze periode gezien als immoreel.

Het portret van Dorian Gray

Strenge moraal en dubbellevens
Deze strenge moraal zorgde er echter ook voor dat veel mensen, mannen in het bijzonder (zij hadden nu eenmaal meer bewegingsvrijheid dan vrouwen), dubbellevens leidden. Er was vaak een groot verschil tussen het publieke beeld dat iemand van zichzelf schetste en wie een persoon echt was. “Zondig” gedrag, zoals het bezoeken van prostituees en opiumhuizen, overmatig drinken, homoseksualiteit of een decadente levensstijl, werd zorgvuldig verborgen. Het geheime dubbelleven van welgestelde mannen speelde zich af in de donkere straatjes in het Londense East End, waar Dorian Gray ook heengaat om zijn plezier te nemen in opium, terwijl hun publieke leven in de gegoede kringen plaatsvond in het rijke West Londen. Het was natuurlijk alom bekend wat er gebeurde in bordelen en opiumhuizen, maar zolang je je misdaden maar goed verborg en de façade in stand hield, kon iedereen een oogje toeknijpen. Oscar Wilde had deze Victoriaanse hypocrisie zelf ondervonden en het is dan ook niet vreemd dat hij hierover zijn commentaar wilde leveren. Hij distantieerde zich openlijk van de strenge moraal van het Victoriaanse Engeland. Uiteindelijk werd hij zelfs berecht voor “grove onfatsoenlijkheid” (Wilde had een homoseksuele relatie), waarbij The Picture of Dorian Gray zelfs als bewijsmateriaal werd aangehaald.

Dorian kan uiteindelijk niet leven met de façade. Ondanks dat hij zijn portret verstopt op zolder, kan hij zijn misdaden niet volledig wegstoppen. Dorian probeert zijn schuldgevoel van zich af te zetten in de opiumhuizen, maar zijn verleden achtervolgt hem letterlijk. Dorians eerste slachtoffer, Sybil Vane, nam haar eigen leven na een ruwe afwijzing van Dorian en haar broer zint op wraak. Wanneer de man tijdens zijn achtervolging per ongeluk om het leven komt bij een jachtpartij, besluit Dorian om zijn leven te beteren. Maar hij twijfelt of hij nog wel kan veranderen en gevoelens van spijt en woede tegenover zichzelf steken de kop op. Als hij het schilderij maar verwoest, dan kan hij zijn slechte verleden achter zich laten en opnieuw beginnen, zo denkt Dorian. Maar het portret is niet los te zien van Dorian: Dorian Gray is zijn portret. Als hij het schilderij vernietigt, vernietigt hij tevens zichzelf. Dit moet hij dan ook met de dood bekopen. Ook al zagen de Victorianen het liefst dat mensen hun imperfecties verborgen hielden voor de wereld, uiteindelijk is niemand perfect: iedereen bestaat uit grijstinten.

 

Bronnen:
* Craft, C. (2005). Come See About Me: Enchantment of the Double in The Picture of Dorian Gray. Representations, 91(1), 109–136.
* The Setting of London in Oscar Wilde’s The Picture of Dorian Gray and Our Mutual Friend by Charles Dickens. (2017, 21 februari). Printed Pearls.
* Womack K. (2000) ‘Withered, Wrinkled, and Loathsome of Visage’: Reading the Ethics of the Soul and the Late-Victorian Gothic in The Picture of Dorian Gray. In: Victorian Gothic. Palgrave Macmillan, London.
* Portraits Behaving Badly: Decadence, Degeneration and The Picture of Dorian Gray. (2014, 12 juni).

Bronnen afbeeldingen:
Portret 
Dorian Gray & Henry Wotton

 

© 2020 – 2023 Fantasize & Lotte Savelsberg

You cannot copy content of this page