web analytics
vrijdag, juni 14

Interview met Koen Vyverman over bibliofiele uitgaven van Jack Vance

Door Isabelle Plomteux

Koen Vyverman van uitgeverij Spatterlight bracht onlangs een Nederlandstalige bibliofiele uitgave van Jack Vance op de markt: Ex Libris. Wij gingen met Koen in gesprek over het belang en het realiseren van dergelijke uitgaves, zowel bij Spatterlight als elders.

Dag Koen, wat bracht je ertoe om een Nederlandstalige bibliofiele uitgave van grootmeester Jack Vance op de markt te brengen?
Heel eenvoudig: ik ben gek op mooie boeken. Daarmee bedoel ik niet enkel de inhoud, maar ook de vormgeving, de keuze van de materialen, het ontwerp. Met andere woorden, het boek als kunstvoorwerp. De meeste boeken in mijn privébibliotheek zijn natuurlijk gewoon pockets, paperbacks, en in mindere mate, machinaal geproduceerde hardcovers. Maar daarnaast bevat de collectie ook een aantal edities waar de ware boekenliefhebber echt blij van wordt.

Spatterlights bibliofiele uitgave Jack Vance, eigen foto

Spatterlight geeft sinds jaar en dag e-boeken en paperbacks uit. De kwaliteit van onze paperback edities is helemaal niet verkeerd, zeker als je bedenkt dat het allemaal print-on-demandtechnologie is. Ieder Spatterlight-boek is met grote zorg en oog voor detail ontworpen, het zetwerk is per pagina uitgebalanceerd en de typografie voldoet aan de strengste eisen wat betreft hoerenjongen en weeskinderen. Met andere woorden, wij voeren kwaliteit en esthetiek hoog in ons vaandel.

Maar het blijven natuurlijk wel paperbacks. Al heel lang koesterde ik dan ook de wens om een keer een écht mooi boek te gaan maken. Voorzien van alle toeters en bellen, en kosten noch moeite gespaard. Een heuse bibliofiele editie dus. Bij mijn weten is dit nog nooit eerder gedaan binnen de Nederlandstalige SF&F genreliteratuur. En dat het een Vance boek zou worden, dat lag voor de hand.

Kan je wat meer vertellen over hoe de uitgave tot stand kwam en wat ze zo bijzonder maakt?
Ik had enkele jaren geleden op een van onze Vance Facebookpagina’s aan de internationale fangemeenschap gevraagd wat eenieders favoriete Vance kortverhalen waren. Je kon een tijdlang je stem uitbrengen op een of meer van de meer dan zestig kortere werken van Vance. Na een poosje begon zich een patroon af te tekenen en hield ik een lijstje over met tien titels die samen een handzame bundel van net geen vijfhonderd pagina’s bleken te vormen. Een soort van “Jack Vance Greatest Hits” dus, gekozen door de fans zelf. Als je het werk van Vance nog niet kent, dan is dit dus een ideale staalkaart om kennis te maken met de vertelkunsten van de maestro. En als je het wel al kent dan is het gewoon een heel mooie neus-van-de-zalmbundel. Een van deze tien beste Vance-verhalen, Dodkins baantje, was trouwens nog niet eerder in het Nederlands verschenen tot Spatterlight het enkele jaren geleden opnam in de bundel De Maanvlinder en andere verhalen. Hoe ze dit pareltje bij Meulenhoff al die tijd over het hoofd hebben gezien is mij een raadsel, doch dit terzijde.

Net toen ik besloten had om hier wat moois mee te gaan doen, kwam ik in contact met beeldend kunstenaar Geert van der Pol. Geert is, net als ik, al zijn hele leven een groot fan van Vance, en stuurde me een mail met als strekking of hij niet een keer een Vance-verhaal mocht illustreren? Waarop mijn antwoord iets luidde als, ik heb er tien hier, wanneer kan je beginnen? De rest is, zoals men zegt, geschiedenis, en in een Amstelveens eetcafé ontstond het basisconcept voor wat het Ex Libris-project zou gaan worden.

Geert liet zich inspireren door de tien verhalen in de bundel, en creëerde een grafisch kunstwerk van een slordige vierkante meter, waarvan diverse uitsneden voor zijn artistieke geestesoog de verhalen in de bundel illustreren. Het initiële plan voor Ex Libris was om een verhalenbundel te maken met een dubbele pagina illustratie bij elk verhaal. Maar het leek ons jammer dat je dan niet als lezer het hele kunstwerk kon zien. We dachten er in eerste instantie over na om een uitvouwbare afdruk op schaal 1:10 of zo in het boek aan te brengen, of om het volledige kunstwerk op de schutbladen af te beelden. Maar dat zou het werk ook niet bepaald recht doen, want daarvoor is het veel te gedetailleerd. Vervolgens overwogen we om een portfolio bij het boek te voegen, met daarin hoogwaardige prints van de tien illustraties, en de lezer kon dan het kunstwerk zelf in elkaar puzzelen. In een helder moment besloot ik om dat niet te doen, want waarom zou je eerst prints maken om die vervolgens in stukken te gaan snijden voor een portfolio, als je ook gewoon de hele print kan verzenden? Die laatste optie is natuurlijk een stuk omslachtiger en duurder want een portfolio kan je samen met een boek in één doos versturen, terwijl we nu extra kosten maken voor stevige verzendkokers en twee aangetekende zendingen in plaats van een.

Kunstwerk van Geert van der Pol, eigen foto

En zo werd Ex Libris uiteindelijk een uitgebalanceerde samenwerking tussen Vance, Spatterlight en Geert van der Pol: de ene component is een ongekend mooie Vance-uitgave geworden in een gelimiteerde oplage met grafiek en titels van Geert, en de andere een eveneens gelimiteerde hoogwaardige artprint van het door Geert geconcipieerde kunstwerk.

Kon je makkelijk de gespecialiseerde mensen vinden die je nodig hebt om zo’n uitgave te realiseren?
Dat ging eigenlijk verrassend vlot. Ik had al een beetje een idee hoe het boek eruit moest gaan zien: hardcover, stofomslag, leeslint, gemarmerde schutbladen, schuifcassette, etc. Toen ik ging googelen naar manueel boekbinders in Noord-Holland — ik dacht het een beetje in de buurt te houden, wel zo makkelijk — stuitte ik al gauw op de site van een boekbindster die zo te zien waanzinnig mooie dingen maakte. Meteen gebeld en uitgelegd wat ik wilde, maar de dame was pas naar een kleiner atelier verhuisd en de oplage die ik voor ogen had was net wat te groot voor haar. Maar, zei ze, volgens haar moest ik FopmaWier maar eens bellen.

En zo kwam ik in december 2020 in contact met Wytze Fopma van boekbinderij FopmaWier, toen nog gevestigd in het Friese Wier maar tijdens de coronaperiode verhuisd naar een ruimere locatie in Leeuwarden. Een maand later reed ik op een middag met een winterzonnetje over de Afsluitdijk naar het hoge noorden en maakte kennis met Wytze die alras warmliep voor het idee en vanuit zijn ervaring als boekbinder mee ging denken over de vormgeving, de kleuren en de materialen die van Ex Libris een Vance-uitgave zouden maken zoals er nog nooit eerder een vertoond was. Na een middag brainstormen en kwartetten met staalkaarten van honderden opties aan linnen, leder, fluweel, leeslinten, kapitaalbandjes en gemarmerd papier, zijn we toen samen tot het ontwerp gekomen zoals dat nu gerealiseerd is.

Daarna duurde het dan toch nog twee jaar vooraleer de uitgave daadwerkelijk klaar was. Eerst barstte COVID los met alle vertragende gevolgen van dien, toen ging FopmaWier naar Leeuwarden verhuizen en ten slotte had Wytze nog een grote opdracht die eerst moest worden opgeleverd. Ik kan niet verklappen wat dat precies was, maar ik heb het eindresultaat gezien en het was heel indrukwekkend. Anyway: eind januari van dit jaar (2023) belde Wytze me met het bericht dat de boeken klaar waren en of ik langs wou komen om er de laatste hand aan te leggen. Ik ben toen naar Leeuwarden gekard om de boeken te nummeren op de colofonpagina, ze in de schuifcassettes te doen en ze in plastic te sealen. Vreemd genoeg blijken Wytze en ik een zekere gemeenschappelijke muzikale interesse te hebben. Daar kwamen we bij bizar toeval achter toen we elkaar ontwaarden in een menigte van enkele tienduizenden fans, voor de ingang van de Ziggo Dome waar de Amerikaanse metalband Tool in mei 2022 een spectaculair concert gaf. We stonden dan ook broederlijk naast elkaar de laatste hand te leggen aan de Ex Libris-boeken, terwijl uit de luidsprekers het debuutalbum van My Dying Bride uit 1992 op volume 11 schalde. Een aparte herinnering, dat.

De artprints van het kunstwerk van Geert waren toen nog niet klaar, maar die middag in Leeuwarden konden we wat experimenteren met diverse papiersoorten en praten over mogelijke druktechnieken. Oorspronkelijk waren we van plan om te gaan zeefdrukken, maar na overleg met een Zwitserse zeefdrukgoeroe uit Wytzes netwerk kwamen we tot de conclusie dat dit geen optimale techniek was voor onze specifieke prent. In plaats daarvan kozen we voor een hoogwaardige print op heel fraai naturel 300-grams textuurpapier voor kunstreproducties. Het resultaat mag er zeker wezen!

Boeken nummeren, eigen foto

In hoeveel exemplaren wordt Ex Libris op de markt gebracht?
Van het boek Ex Libris zijn 150 exemplaren gemaakt. Daarvan zijn er 125 genummerd op de colofonpagina en bestemd voor verkoop aan fans en verzamelaars en liefhebbers van mooie boeken in het algemeen. De overige 25 exemplaren zijn met ‘PC’ gemerkt, oftewel presentation copy. Presentexemplaren dus. Deze zijn niet te koop. Een aantal ervan heb ik cadeau gedaan aan Spatterlight-medewerkers en Vance-vertalers. Een aantal is bestemd voor zakenrelaties. Met name probeer ik gespecialiseerde uitgeverijen in de VS en andere markten aan de hand van een dergelijk presentexemplaar te overtuigen om bijvoorbeeld een gelimiteerde Engelstalige luxe-editie van Ex Libris uit te geven voor de Amerikaanse en de Britse fans. Ik ben momenteel daarover in gesprek met twee partijen. Hopelijk komt er wat van, maar je moet geduld hebben voor zoiets want in de uitgeverswereld bewegen dergelijke projecten vaak met de snelheid van een gletsjer: onwaarneembaar, maar desondanks gestaag!

Van de Ex Libris-prent zijn 184 exemplaren gemaakt. Daarvan zijn er 125 genummerd en die horen uiteraard bij de overeenkomstig genummerde Ex Libris-boeken. Daarnaast zijn er 25 prints gemerkt met ‘PC1’ tot ‘PC25’, en die horen bij de 25 presentexemplaren van het boek. Ten slotte zijn er nog 34 met een ‘HC1’ tot ‘HC34’ markering. Dit zijn een aantal hors série-prints. De meeste daarvan heb ik cadeau gedaan aan Geert, als dankjewel voor zijn artistieke bijdrage aan het project en hij kan deze aan liefhebbers van zijn werk verkopen. Vijf ervan hou ik zelf op voorraad. Je weet nooit of er bij verzending een keer een prent in de vernieling wordt geholpen door deze of gene transporteur. Goed om er een paar op reserve te hebben dus.

Zijn er nog meer uitgevers die bij jouw weten bijzondere uitgaves van Jack Vance uitbrengen?
In ons eigen taalgebied: geen enkele! Dit is de allereerste luxe vormgegeven Vance-editie in het Nederlands. Sterker nog, het zou mij zeer verbazen indien Ex Libris niet tevens de eerste bibliofiele Nederlandstalige uitgave was in het hele SF&F-genre. Ik heb tenminste nog nooit eerder lucht gekregen van een uitgave van vergelijkbare klasse. Als iemand daar wel weet van heeft, meld het dan vooral even…

Elders: in de VS werkt No Reply Press aan een heel exclusieve letterpress-editie van het Vance-kortverhaal The Men Return (vert.: De mensen keren terug). No Reply Press is doorgaans actief op een meer klassiek literair vlak, maar geeft nu een trio van bijzondere sciencefictionkortverhalen uit. Eerder dit jaar verschenen reeds The Last Question van Asimov en The Ones Who Walk Away From Omelas van Le Guin, en later dit jaar vervoegt Vance dit illustere gezelschap. Ook tekenden we recent een contract met het Britse Cordes Press voor een extreem luxueuze editie van Vances The Moon Moth (vert.: De Maanvlinder). Eveneens te verschijnen voor het jaareinde.

Welk doelpubliek hoop je met jouw Nederlandstalige uitgave te bereiken?
Ex Libris is in eerste instantie bedoeld voor de Vlaamse en Nederlandse Vance-fans die net als ik enorm kunnen genieten van een fraai vormgegeven en met liefde en oog voor detail gemaakt boek. Daarnaast hoop ik ook een aantal verzamelaars van limited editions in het algemeen tot aanschaf te kunnen verleiden. Immers, ook al kent iemand het werk van Vance niet, dan blijft Ex Libris nog steeds een editie om U tegen te zeggen. En bovendien is het een fantastische bloemlezing ter kennismaking, niet?

Waar trek je de (financiële) grens bij zo’n uitgave? Zeker als zo’n uitgave voor de (kleine) Nederlandstalige markt is bestemd, lijkt me dat ‘wat kost het’ een factor is om mee rekening te houden. Zijn er zaken die je om die reden uiteindelijk niet hebt doorgevoerd? En zijn er ook andere redenen waarom je bij een bibliofiele uitgave soms niet alle opties kan doorvoeren?
Bij bibliofiele edities is the sky inderdaad the limit. Je kan het net zo exclusief en zo duur maken als je maar wil. In het geval van Ex Libris heb ik bepaalde keuzes moeten maken, maar die waren veeleer op gevoel dan op feiten gebaseerd. Ik had geen enkel idee hoe groot de markt is voor een dergelijke editie in ons taalgebied. Vooral omdat dit nog niet eerder gedaan is en er dus ook geen cijfers over bekend zijn. In feite heb ik, met een bepaald vrij ruim budget voor ogen, voor de grootst mogelijke luxe gekozen en vervolgens de oplage omlaag bijgesteld totdat alles binnen het budget paste. Wat in dit geval neerkwam op 125 betaalde exemplaren. Die verkopen we zo goed als aan productieprijs, dus reken maar uit. Er is één ding dat ik oorspronkelijk graag wilde, maar dat ik niet heb doorgevoerd. Ik was namelijk van plan om Wytze de gedrukte katernen met de hand te laten inbinden, maar daar heb ik van afgezien. Het had de oplage gehalveerd ten opzichte van het budget, en het draagt niets bij tot de leeservaring, want je merkt er niets van als je het boek in de hand houdt. Ik heb er de voorkeur aan gegeven om te investeren in zichtbare, eerder dan onzichtbare exclusiviteitsaspecten.

Overweeg je om Ex Libris ook in andere talen op de markt te brengen?
Zeker. Zoals ik al zei, wil ik graag een Amerikaanse editie uitgeven. Of eerder: laten uitgeven, want ik ben niet van plan om het allemaal zelf te gaan doen, dat kost gewoon te veel tijd. Ik neem in ieder geval een exemplaar mee naar de boekenbeurs in Frankfurt later dit jaar, zodat ik het met gepaste trots onder de neuzen van al mijn contacten kan houden, en kijken of er iemand interesse heeft.

Er zijn wel meer Nederlandse uitgeverijen die inzetten op bijzondere uitgaves in het Nederlandstalige fantastische genre. Zo zijn er de populaire limited editions van Boekerij, veelal YA-boeken, en ook Luitingh-Sijthoff bracht recent een prachtige limited edition van De Duivel Trilogie van fantasyauteur Adrian Stone op de markt.

Magnesiumstempels, eigen foto

Zijn boeken in het fantastische genre door hun inhoud naar jouw mening bij uitstek geschikt voor bijzondere uitgaves?
Daar heb ik geen betekenisvolle mening over. Maar als De Boekerij en Luitingh-Sijthoff er brood in zien, dan moet dat wel betekenen dat er een markt voor is. Hetgeen mij hoopvol stemt dat ik op termijn misschien wel mijn investering kan terugverdienen.

Wat is het verschil tussen een limited edition en een bibliofiele uitgave? Of misschien kan ik beter zeggen: wanneer wordt een limited edition zo uniek dat het een bibliofiele uitgave wordt?
Een exacte definitie daarvoor hanteer ik niet. Over bibliofiele uitgaven zegt Vandale: “boeken die esthetisch bijzonder verzorgd zijn en die veelal voor een kleine kring belangstellenden worden uitgegeven.” Onze print-on-demandpaperbacks zijn ook esthetisch bijzonder verzorgd, maar ik zou ze niet als bibliofiele uitgave bestempelen. Voor mij persoonlijk is een uitgave bibliofiel wanneer ze aan een of meer van de volgende criteria voldoet, en idealiter alle drie:
1. Het boek is niet zuiver machinaal vervaardigd. Er is een zekere hoeveelheid manueel werk bij betrokken geweest.
2. Er is sprake van een uniek design, de materialen en kleuren zijn met zorg uitgekozen.
3. Ieder exemplaar van de oplage is op een waarneembare wijze uniek, en niet enkel doordat er een ander volgnummer in aangebracht is.

Ex Libris voldoet aan alle drie. Het boekblok en het stofomslag zijn gemaakt door Wilco Art Books in Amersfoort, maar verder is het helemaal met de hand geassembleerd door Wytze Fopma. Het ontwerp en de materiaalkeuze zijn 100% uniek. En de gemarmerde schutbladen zijn allemaal met de hand vervaardigd zodat er geen twee dezelfde zijn.

Overweeg je nog meer Nederlandstalige bibliofiele uitgaves op de markt te brengen? Zo ja, welke en waarom?
Ik heb zeker ideeën in die richting. Ik wil heel graag de verzamelde avonturen van Cugel de Slimme in één band bundelen. De ogen van de Overwereld en Cugel gewroken samen in een mooi dik boek dus. Verluchtigd met een reeks speciaal voor een dergelijke editie vervaardigde zwart-wit illustraties in een daartoe gepaste barokke fantasystijl. Ik denk wel dat ik het dan qua financiering anders moet aanpakken. Eerst een Engelstalige editie via een Kickstarter om voldoende fondsen bij elkaar te harken voor het bekostigen van de illustraties. En daarna een heel gelimiteerde Nederlandse editie, mogelijk zelfs per voorinschrijving.

Een ander project dat op mijn verlanglijst staat is om Vances laatste sciencefictionboek eindelijk een keer uit te geven in de vorm zoals Jack het bedoeld heeft.

Het is een heel verhaal: in 1993 tekende Vance een contract met Tor Books voor een nieuwe dikke SF-roman van 90.000 woorden. Dit werk moest Ports of Call gaan heten en Jack had drie jaar de tijd om het manuscript op te leveren. Echter, vanwege zijn voortschrijdende blindheid en door de toenemende ouderdom in het algemeen, vorderde het schrijven maar heel langzaam. Toen het boek in 1998 nog niet klaar was, moest Jack noodgedwongen het gedeelte dat hij al had opsturen naar Tor. Die gooiden het zonder omhaal op de markt, tot grote verwarring van eenieder, want het was een verhaal dat niet af was en ergens op een lukrake plek gewoon stopte. Annemarie van Ewyck vertaalde het boek en Meulenhoff gaf het uit als De wilde vaart. Vance werkte inmiddels verder aan het boek, zo goed en zo kwaad als dat kon, en nog eens zes jaar later in 2004 leverde hij de tweede helft van het boek op aan Tor, waarmee aan zijn contractuele verplichtingen voldaan was. Deze tweede helft van Ports of Call werd door Tor uitgegeven als Lurulu en verscheen bij Meulenhoff als De lokkende verte. Het manuscript waarop Tor de Amerikaanse en Meulenhoff de Nederlandse editie hadden gebaseerd, was echter nog niet helemaal klaar. Pas toen de Vance Integral Edition in 2005 haar versie van Lurulu uitgaf, was de tekst door Vance in zijn definitieve vorm gemasseerd.

De hele oplage, eigen foto

Samenvattend: de totstandkoming van Vances laatste SF werk was een beetje een puinhoop. In het verzameld werk van Vance geeft Spatterlight Ports of Call uit als Havens in de nacht, met De wilde vaart als deel 1 en De lokkende verte als deel 2. Maar wat ik nog een keer wil doen dus is een bijzondere editie maken van Havens in de nacht, in de vorm van één boekdeel zoals het oorspronkelijk bedoeld was, en waarbij er geen kunstmatige splitsing in twee helften meer is, maar gewoon een lange roman.

Uit een vorig interview weet ik dat je zelf ook een voorkeur hebt voor bibliofiele uitgaven. Kan je hier wat meer over vertellen en ons misschien wat voorbeelden geven van uitgaves die in jouw boekenkast staan?
Er staan inderdaad de nodige verzamelaarsedities hier op de planken, gesigneerd, genummerd, geletterd, sommige in een schuifcassette, andere in een inlegcassette. Zo ben ik bijvoorbeeld erg blij met mijn geletterde set van de in leer gebonden magistrale First Law-trilogie van Joe Abercrombie, uitgegeven door Subterranean Press. Maar wat de kroon spant is toch wel mijn 45-delige in leer gebonden deluxe editie van de Vance Integral Edition.

Waar kunnen mensen met interesse voor Ex Libris terecht?
Het volstaat om een mailtje te sturen naar exlibris@spatterlight.nl

Bekijk hier een filmpje over het productieproces.

Bedankt voor het interview!

 

 

© 2020 – 2024 Fantasize & Isabelle Plomteux

You cannot copy content of this page