web analytics
maandag, februari 6

Interview: Fandata – de digitale database van alle verschenen sciencefiction-, fantasy- en horrorboeken

Door Isabelle Plomteux

Onlangs is de website van Fandata volledig vernieuwd. Tijd om de mensen achter Fandata te interviewen. Marcel van der Rijst beantwoordde de meeste vragen en werd hierbij aangevuld door Jos Lexmond.

Om maar met de hamvraag te beginnen: wat is Fandata?
De bibliografie die informatie verstrekt over de in de Nederlandse taal uitgegeven fantastiek (ofwel sciencefiction, fantasy en horror en nog veel meer wat een fantastisch element bevat), voor welke leeftijdscategorie dan ook.

Homepage van Fandata, © eigen foto/schermopname

Hoe is het ontstaan? Wanneer was dat en door wie?
Al tijden worden er bibliografieën uitgegeven, omdat verzamelaars graag willen weten wat er zoal te verkrijgen is in hun genre of van hun favoriete schrijver. Zo is de eerste bibliografie over sciencefiction al verschenen in 1969. Ik ben eventjes kwijt door wie. Maar de eerste echte bibliografie die bij het grote publiek bekend is geworden, is wel FantaSFeer van A. Spaink, G. Gorremans, R. Gaasbeek, uitgegeven door Meulenhoff in 1979. Deze bibliografie bevatte ongeveer 5000 titels op het gebied van sciencefiction en fantasy. In de jaren erna zijn er nog aanvulling verschenen uitgegeven door het NCSF. Maar na drie aanvullingen droogde dit op. En Jos Lexmond vond dit zo jammer dat hij in 1986 met zijn eigen aanvullingen kwam, SF-Lexicon. Hij gaf die toen jaarlijks uit. In die beginjaren kwam Jan Meeuwesen erbij en samen brachten ze in 1992 een integrale versie van de SF-Lexicon uit, die de toen bekende sciencefiction- en fantasyverhalen en boeken samenvoegde van de FantaSFeer en alle aanvullingen die er waren verschenen. Ze stopten niet bij deze uitgave. Na een aantal aanvullingen verscheen in 2000 hun magnus opus: Fandata genaamd. Dit zou de laatste papieren versie zijn die verscheen. Het bevatte toen rond de 25.000 titels en telde meer dan 830 pagina’s.

Maar ondertussen zaten Jos en Jan niet stil. Ze werden benaderd door een Belgische student Jan Adriaenssens, die voor zijn afstudeerproject een digitale versie van Fandata wilde maakte. Hij bouwde voor hen een database in een Access-omgeving en vanaf begin jaren 2000 werden daar alle gegevens in verwerkt. Ze kregen hulp van verschillende kanten om al hun gegevens, die nog steeds in Word-bestanden stonden, in te voeren in deze Access-versie en sindsdien worden de gegevens daar bewerkt en aangevuld.

Papieren versie van SF-Lexicon

Ik ken Jos al sinds de begin jaren 90, omdat we de zelfde passie hebben: SF-boeken en het noteren van gegevens hierover. Ik was toen nog jong en leerde het fandom kennen op de wereld-SF-conventie ConFiction, gehouden in 1990 in Den Haag. En ik denk dat ik met het werk van Jos en Jan kennismaakte toen hun eerste integrale uitkwam. Ik hield toen al alles bij in een zelfgemaakte database, volgens mij was dit nog een DBase-database, de hele FantaSFeer stond er al in. Wat ik vooral in de jaren 90 deed, was de gegevens controleren die Jos en Jan verzamelden in hun SF-Lexicons en waar aanvullingen of correcties nodig waren, gaf ik dit aan hen door. Dit werd op een gegeven moment zoveel dat ze mij vroegen of ik mijn correcties en aanvullingen niet zelf in Fandata wilde invoeren. En zo ben ik ergens in de loop van 2005 aan hun team toegevoegd. Ik hield mij eerst vooral bezig met het opsporen van buitenlands titels, maar in de vijftien jaar die volgden, deed ik steeds meer, van het invoeren van correcties tot en met het invoeren van nieuwe titels en boeken.

We hadden altijd al de wens om er ook een online versie van te maken. De oude Access-database begon aan alle kanten de kraken. Na vele mislukte pogingen kwamen we via Remco Meisner van Stichting Fantastische Vertellingen in contact met het bedrijf WikiBase Solutions en die had er wel oren naar om dit project op te pakken. Ze wilden dit vooral gebruiken om een oud-medewerker weer te integreren in hun bedrijf. Afgelopen augustus begonnen de verkennende gespreken en eind november gingen ze aan de slag en dit resulteerde in de huidige online versie van de Fandata.

Wie zijn de huidige drijvende krachten achter het initiatief en welke taken vervullen ze?
* Jos Lexmond: houdt zich vooral bezig met het invoeren van nieuwe boeken en het corrigeren van gegevens.
* Jan Meeuwesen: houdt zich vooral bezig met covers. Hij heeft al duizenden covers van boeken ingescand en ingevoerd in Fandata.
* Marcel van der Rijst (ik dus): een manusje van alles. Voert boeken in, corrigeert gegevens en scant covers in en voert die in. Wat ik ook graag doe, is op zoek gaan naar oude fantastische boeken en verhalen. Vooral van vóór 1950. Verder ben ik de contactpersoon tussen het Fandata-team en het bedrijf dat de online versie heeft gebouwd. Daarnaast train ik nieuwe mensen voor het invoeren van gegevens en verzorg ik het algemene contact en de communicatie.
* Sophia Loch: sinds een maand nieuw in het team. Wat ze gaat doen binnen Fandata moeten we nog bepalen, maar het belangrijkste vinden wij zelf is dat een nieuw lid het werk doet dat ze zelf leuk vindt.

Jos Lexmond stuurt een lijst rond met pas verschenen of te verwachten titels. Hoort dit bij Fandata? Of staat dat er los van en worden de boeken op Jos’ lijst nadien in Fandata ingevoerd?
Dit staat los van Fandata, maar heeft er ook mee te maken. Jos spoort nieuwe verschenen/nog te verschijnen boeken op. De meeste zullen worden ingevoerd in Fandata, maar we hebben altijd de stelregel. We moeten het boek eerst in handen hebben, voordat we hem invoeren. Dan kunnen we ook bepalen of het erin thuis hoort en of het daadwerkelijk verschenen is. Er zijn nog steeds verzamelaars opzoek naar Meulenhoff SF222 (het vervolg van Alaric) en De winterkoningin van Tiamat van Joan Vinge. Beide zijn aangekondigd, van de laatste titel weet ik zelfs dat het boek vertaald is en door wie, maar ze zijn nooit verschenen.

Hoe weten jullie (of Jos) welke boeken er verschijnen? Welke bronnen raadplegen jullie daarvoor?
Ik denk dat Jos dat het beste kan vertellen.

Cover van Strijd der werelden – H.G. Wells uit 1899

Jos Lexmond: De meeste data komt van de sites van Bruna, Bol, Hebban en kleinere sites. Ik kijk gewoon alles na wat er in de toekomst te verschijnen staat. Dat doe ik meestal op gevoel. De meeste fantastiek is gewoon herkenbaar (schrijvers, titels, en dergelijke), maar sommige titels zijn niet herkenbaar als zodanig en dan kijk ik verder naar de omschrijving. Ik heb daar een redelijk gevoel voor ontwikkeld. Maar dat wil niet zeggen dat ik ook nogal eens wat mis.

Nemen jullie alleen titels op die bij uitgeverijen verschijnen of ook boeken van selfpubbers? Boeken uit Nederland of ook boeken uit Vlaanderen? Alleen oorspronkelijk Nederlandstalig of ook vertaald werk?
Marcel van der Rijst: We nemen elk verhaal en elk boek op dat ooit in de Nederlandse taal is verschenen. Het maakt niet uit of het oorspronkelijk Nederlands of Vlaams is of vertaald. Dit betekent dat we alles opnemen van reguliere uitgevers, maar ook van POD-uitgevers en van uitgaves in eigen beheer. Maar die van POD-uitgevers en eigen beheer zijn behoorlijk moeilijk te vinden, omdat deze markt heel vluchtig is en het kan voorkomen dat we een uitgever of uitgave missen.

Welke genres en leeftijdscategorieën worden opgenomen?
Ik heb dit gekopieerd van onze website, ik denk dat dat het beste spreekt van wat we opnemen. Over leeftijdscategorie zijn we ook makkelijk. Dit gaat van kinderboeken tot volwassen boeken. Boeken en verhalen die in Fandata terug te vinden zijn, voldoen aan een of meerdere criteria. We houden onszelf aan een aantal stelregels, rondom het wel of niet opnemen van een verhaal of boek.

In grove lijnen vallen hieronder de volgende zaken:
* Het verhaal of boek bevat elementen van sciencefiction, fantasy en/of bovennatuurlijke horror.
* Verhalen over heksen, elfjes en/of kabouters die voorkomen in sprookjes, sages en legendes.
* Verhalen waarin religieuze wonderen en/of paranormale verschijnselen zijn beschreven.
Maar het voornaamste uitgangspunt is: als iets niet kan, of een gebeurtenis onmogelijk is toen het werd geschreven, dan nemen we het op. Voorbeeld hiervan is een luchtballonvaart rondom de wereld (toen dat onmogelijk was). En denk ook aan dingen als ‘dieren praten met mensen’ of een wonderbalsem dat alle ziektes geneest.

Niet alles voldoet aan onze criteria om in Fandata opgenomen te worden. Hieronder een overzicht van voorbeelden daarvan:
* Fabels met sprekende dieren onderling. Ze hebben geen interactie met mensen.
* Verhalen waar dieren verkleed gaan als mens en mensenzaken doen, maar waar geen mens in voorkomt.
* Verhalen met pratende meubels, planten, servies, bestek, etc. maar die geen interactie hebben met de mens, alleen onderling. En waarin ook niets fantastisch gebeurt.
* Als iets fantastisch gebeurt in een droom, ijldroom of drugsroes. Behalve als ze de droom gebruiken om in een fictieve wereld te komen.
* Horrorverhalen waar niets bovennatuurlijks gebeurt. Denk hierbij aan verhalen over een seriemoordenaar.
* Spook- of paranormale verhalen waarin het spook of de verschijnselen niet echt zijn, maar waarin alle verschijnselen door de mens zelf zijn veroorzaakt.
* Een woord (heks, dwerg, reus) betekent niet automatisch dat het boek in het fantastische genre valt. Hierbij kan worden gedacht aan de vele heksenverhalen in sages en legendes, die in verschillende gevallen gewoon over een oud vrouwtje gaan.
* De Bijbel en Bijbelverhalen.
* Toneelstukken of scripts van een film.
Aangezien er altijd ‘grijs gebied’ kan bestaan, staan we open voor discussie hierover.

Alleen romans of ook verhalen en verhalenbundels?
We nemen romans, verhalenbundels en anthologieën op. Verder nemen we ook de verhalen uit bundels, anthologieën en tijdschriften op. Dus alles wat als geschreven woord is verschenen. We hebben nu nog wel een hele discussie of we e-books en e-verhalen ook een plaatsje moeten bieden in onze database. We hebben dit al ingebouwd, maar omdat wij drieën allemaal meer van de papieren versie houden dan de e-versie worden deze momenteel nog niet ingevoerd. Mogelijk kan daar een nieuwe medewerker ons bij helpen.

Jos Lexmond: En ook strips willen we in de toekomst gaan doen. Zowel uit tijdschriften als stripboeken, maar ook daar is de mankracht niet voldoende op het moment.

Ook non-fictie of enkel fictie?
Alleen fictie tot nu toe.

Hebben jullie een idee hoeveel titels er gemiddeld jaarlijks verschijnen in het Nederlandstalige fantastische genre? En hoeveel daarvan bijvoorbeeld YA, SF of fantasy zijn? Hoeveel er bij uitgeverijen verschijnt en hoeveel er wordt geselfpubd? (dat lijkt me erg interessant om weten)
Marcel van der Rijst: Ik heb zelf geen idee hoeveel er verschijnt in het fantastische genre. Als je naar boeken voor volwassenen kijkt, enkele tientallen tot mogelijk honderden boeken bij de reguliere uitgeverijen. Bij de POD-uitgeverijen zal het mij niet verbazen als dit dezelfde hoeveelheid is. Waarin sciencefiction minder wordt uitgegeven dan fantasy. Maar YA, en ook jeugdboeken; dat is booming business! Jos voert rond de 80 boeken per maand in uit de bibliotheek en daarvan zijn zeker 50 boeken jeugd en 25 YA. En dit is vooral van de laatste drie jaar (2020, 2021 en 2022). En dan denk je, waar zijn dan de boeken voor volwassenen gebleven? Zoals je wel ziet dan blijft een schamele vijf over, waarvan er ook nog verschillende eerder bij het thrillergenre worden geschaard dan bij de SFFH.

Wat ik hierboven aangeef, zijn geen harde getallen, het is meer een gevoel van mij, van wat ik zoal zie langskomen van nieuwe invoeringen in Fandata de afgelopen vijf jaar. Ik kan het ook geheel mis hebben, dat de cijfers heel anders liggen.

Jos Lexmond: Als ik uitga van de lijstjes ‘Verschenen’ en ‘Te verschijnen’ kom ik wel uit op meer dan duizend (volwassen, Young Adult, jeugd en kind) nieuwe boeken per jaar. Samen met wat ik mis, zou ik het aantal op een 1200 schatten. En… dat aantal neemt nog gestaag toe.

Oudste boek in Fandata: Tomas Morus – Utopia uit 1630

Hoeveel titels zijn er inmiddels in Fandata opgenomen? Hoever gaan jullie terug in de tijd? Worden er bijvoorbeeld ook boeken uit de middeleeuwen opgenomen? In die tijd bestond het fantastische genre zoals we dat vandaag kennen natuurlijk nog niet. Aan welke voorwaarden moeten oudere boeken voldoen om op de lijst te komen? Kan je misschien wat voorbeelden geven van oude boeken die zijn opgenomen? Wat is het oudste werk dat momenteel in de lijst staat?
Marcel van der Rijst: Schrik niet. Wat er in de huidige online versie van Fandata staat is dit:
* Personen (schrijvers, illustratoren, samenstellers, vertalers, redacteuren, etc): 15.024
* Titels (dit zijn titels van verhalen en boektitels, alles samen): 79.792
* Boeken: 39.206
* Tijdschriften (dus alle losse nummers op een rij): 19.051
* Covers van boeken en tijdschriften: 43.571
En dit groeit nog elke dag.

Het oudste boek dat is opgenomen is: Thomas Morus (= Thomas More): De Utopia van Thomas Morus in sijn leven cancellier van Enghelandt uit 1630.
We hebben geen boeken opgenomen uit de middeleeuwen. Die zijn meestal niet in de Nederlandse taal verschenen, eerder in het Latijn of Frans. Deze druk van Thomas More’s Utopia is de eerste druk vertaald in het Nederlands (ik heb een cover toegevoegd van een latere druk uit 1677). In die tijd was het niet gewoon om boeken te vertalen in het Nederlands. De Statenbijbel verscheen ook pas in 1618 (ook al bestonden daarvoor wel diverse vertalingen van de Bijbel in het Nederlands, de eerste verscheen in 1526). Wat wij aanhouden als criteria voor oude boeken is net als voor de huidige boeken. Zie hierboven.

Nog wat leuke zaken rondom oude fantastische boeken.
Wat wel als het eerste sciencefictionboek wordt aangeduid is Onderaardsche reis van Claas Klim, behelzende eene nieuwe beschryving van den Aardkloot met de historie der vyfde tot nu toe onbekende monarchie, geschreven door de Deense schijver Ludvig Holberg, verschenen in 1741. Dit gaat over een man die een holle aarde ontdekt en daar allerlei volkeren tegen komt.

The War of the Worlds van H.G. Wells werd voor het eerst vertaald als De strijd der werelden en verscheen voor het eerst in de Nederlandse vertaling in 1899, veel eerder dan De Tijdmachine (in vertaling verschenen in 1959) en De onzichtbare man (1906), terwijl die boeken eerder zijn geschreven.
De eerste sciencefictionboek van een Nederlandse schrijver was Het oog op den heuvel van Theo Bogaerts uit 1928.

Hier nog wat sprekende covers van oude SF.

1929
1934
1958

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Als je meer voorbeelden wilt hebben laat het mij maar weten. Ik weet nog wel leuke covers van boeken van vóór 1960. Ook als je van mij een verhaal wilt hebben over hoe sciencefiction zo populair werd en hoe de eerste vertalingen van beroemde sciencefictionboeken verschenen bij Het spectrum vanaf – denk ik – 1955 en later bij Meulenhoff als de Witte Meulenhoffjes. Daar haakten andere uitgeverijen op in en zij maakten het genre in Nederland groot in de jaren 60 en 70. Daarna de teloorgang in de jaren 90, toen de meeste uitgeverijen stopten met het uitgeven van sciencefiction en fantasy.

Welke informatie wordt er van een boek opgenomen? De titel en de auteur, het jaar van verschijnen, lijkt me? Nog andere dingen?
Wat we allemaal opnemen van een boek is veel. We gaan van het boek uit en alles wat in het colofon staat, nemen we wel op. Uitgever, uitgeverijreeks en nummer, jaar van uitgave, druk (we hebben meerdere drukken van een boek in Fandata staan), ISBN (pas in de jaren 70 ingevoerd), nuri, afmetingen van het boek, boekvorm (denk aan paperback/hardcover, of het een stofomslag heeft), aantal pagina’s, vertaler, samensteller, omslagillustrator, omslagontwerper, illustrator binnenzijde boek. De beschrijving van de achterkant van het boek, oorspronkelijke titel (en het jaartal eerste druk en waar het verschenen is). Daarnaast nemen we ook een bio en gegevens op van de schrijver.

Bewaren jullie ook ergens (fysieke) exemplaren van de opgenomen boeken?
Nee. Maar Jos en ik zijn ook lezers en hebben zeker honder(duizenden)den boeken. Ik zelf verzamel ook oude sciencefiction en ik heb al een eigen bibliotheek met meer dan 5000 boeken en dito tijdschriften. Maar ik koop ook veel voor Fandata. Ik verwerk het boek en dan verkoop ik het boek weer door. Ik heb nu eenmaal niet oneindige opslagruimte in mijn huis.

Hoe zijn de boeken geordend in Fandata? Hoe gebruikt men de database het best/makkelijkst? Kan ik bijvoorbeeld opzoeken welke boeken afgelopen jaar verschenen zijn?
Schrijvers, boeken en verhalen zijn alfabetisch geordend, zoals het gebruikelijk is bij een bibliografie. Je kan in Fandata op verschillende manieren zoeken. Je kan in alles zoeken, maar dan krijg je ook veel hits, maar je kan er dan filters over leggen. Je kan ook gerichter zoeken op bijvoorbeeld een schrijver, een titel of een boek (of tijdschrift, of uitgever, of…). Het is zelfs mogelijk om een boekenserie op te zoeken. Dit laatste is nog niet ideaal, maar dat willen we nog verbeteren in de toekomst. Wat ik vaak doe is als ik op zoek ben naar een boek: ik voer een paar trefwoorden in met de schrijver erachter. Denk aan De strijd der Werelden van H.G. Wells, dan tik ik alleen “strijd” “werelden” en “Wells” in en dan krijg ik als enige hit het genoemde boek.

Als je wilt weten hoeveel boeken er zijn opgenomen uit 2022 is dit ook mogelijk. We hebben bij de specifieke zoekschermen (van boeken) ook een filter ingebouwd waar je een jaartal kan invoeren (voor 2022 staat die al op 51, voor 2021 al op 338 boeken). Zo zijn bij elk specifiek zoekscherm voorgedefinieerde filters gemaakt.

We hebben de site makkelijk doorklikbaar gemaakt. Wat je ook kan doen, is eens kijken wat een schrijver zoal heeft geschreven en bij een schrijver staat wat hij zoal heeft geschreven, inclusief alles onder pseudoniemen en dan kan je struinen in wat hij/zij zoal heeft geschreven en dan kom je vanzelf uit bij zijn boeken en de uitgaves hiervan.

Wat is het doel van de Fandata? Wat hopen jullie ermee te bereiken?
Ons doel is om mensen, lezers, liefhebbers, wetenschappers, onderzoekers, te informeren wat er zoal is verschenen op het gebied van het fantastische genre. We hopen eens compleet te zijn, maar dat is een Utopie. Toen Jos en Jan Fandata uitbrachten in 2000 dachten ze dat ze al 75% hadden gevonden. Nu zijn we veel realistischer, ook omdat we steeds een stapje verder zijn gegaan van wat we opnemen in Fandata. Ik denk dat we nu wel 75% van de sciencefictionverhalen hebben gevonden, maar op het fantastisch gebied denk ik dat we pas op 50% of minder zitten. We hebben namelijk een aantal jaren geleden ook besloten om fantastische sprookjes op te nemen. En laten we zo zeggen daar is heeeeel veel van verschenen.

Toekomstplannen?
We gaan gewoon verder en streven naar compleetheid. Maar doordat de ontwerpers van de website mij aan het denken hebben gezet, wil ik meer met onze data, ik zou graag zien dat dit een begin is van een site die meer bevat dan alleen een bibliografie, die ook iets kan betekenen voor de genrewereld. Ik heb daar wel ideeën over, maar ik wil het graag wel houden bij het geschreven woord, want daar ligt toch mijn hart. Maar ik denk dat we daarin gewoon eens op een ander moment moeten over praten.

Link naar de website?
www.fandata.nl

Hebben jullie nog hulp nodig? Anders zeker vermelden!
We kunnen zeker hulp gebruiken. In het verleden werden Jos en Jan altijd van gegevens voorzien door een aantal mensen. We willen ons team in de toekomst graag uitbreiden naar tien mensen, die allemaal zo hun taken hebben. Doordat we van de Access-Fandata overgegaan zijn naar de online versie hebben we veel gewonnen, we kunnen nu veel meer gegevens invoeren, maar er zijn ook door de conversie zaken veranderd en bepaalde zaken moeten met de hand worden aangepast en daar kunnen we zeker hulp bij gebruiken.

Jos Lexmond: Ik ben het in grote lijnen met Marcel eens. Hij is heel erg compleet!!! Soms heb ik echter her en der wat verbeterd en toegevoegd.

Bedankt voor het interview!
Graag gedaan!

 

© 2020 – 2023 Fantasize & Isabelle Plomteux

You cannot copy content of this page