web analytics
maandag, februari 6

Verdieping: Wat is steampunk?

Door Alex van Hoogstraten

Steampunks in bruin

Zoek het op in Google en je krijgt in bruin geklede modellen te zien die vaak door Victoriaanse tijden geïnspireerd zijn, zich bedekt hebben met koperen platen en messing tandwielen. Dit is het beeld dat mensen hebben van ‘steampunk’. Maar wat is het nu precies?
De vraag zelf is een meme. Om te beginnen zullen veel steampunks deze vraag beantwoorden met een andere vraag: “Ben je bekend met Jules Verne? Heb je Wild Wild West gezien?” En als je reageert met: “Nee…”, krabben ze op hun achterhoofd.
Voor de meeste zelfbenoemde steampunks is steampunk iets wat ze leuk vinden. Als ze van koper houden, is het steampunk. Als ze van Star Wars houden, is dat steampunk. Als ze van bruine chocolade houden… je snapt het idee. Kortom, het is projectie. Voor degenen die geïnteresseerd zijn in het creatieve proces, ligt het iets genuanceerder.

Op Bonsart’s Blog en het Youtube-kanaal van Radio Retrofuture gebruiken we het woord steampunk dat een scala aan onderwerpen dekt. In dit artikel onderscheid ik de volgende thema’s:

1. Het genre
2. De gemeenschap
3. De esthetiek

Om de misverstanden rond steampunk volledig te begrijpen, moeten we terug naar de jaren tachtig. Als we het hebben over de geschiedenis van steampunk, hebben we het eigenlijk over de oorsprong van de naam.
De term ‘Steampunks’ is bedacht door cyberpunk-auteur K.W. Jeter (Morlock Night). In zijn brief aan Locus Magazine in 1987 gebruikte hij het als een verzamelnaam voor verhalen die hij en zijn collega-auteurs, zoals Tim Powers (The Anubis Gate), hadden geschreven. Bruce Sterling (Man-made Self) omschreef het als “Cyberpunk in the past”.
Cyberpunk was destijds een zeer populair subgenre van sciencefiction. In plaats van interstellaire werelden te verkennen millennia in de toekomst, zoals in Star Trek, neemt cyberpunk de lezer vijf minuten mee in de aankomende eeuw, waarin hackers het opnemen tegen megabedrijven en de reikwijdte van de overheid.
Het was dan ook passend dat steampunk vijf minuten teruggaat in de tijd, naar de Industriële Revolutie. De naam steampunk is daarom echt een uitvinding van de jaren 80. Om werken als steampunk te bestempelen die vóór die tijd zijn geschreven, is gewoon revisionisme.
De uitvinding van het woord inspireerde Bruce Sterling en William Gibson (Neuromancer) om dit concept uit te drukken in hun roman The Difference Engine (1990), dat wordt beschouwd als het eerste boek dat bewust als steampunkroman is geschreven.

Over Morlock Night in een tijdschrift

Het genre
Hoe zit het dan met dit boek? The Difference Engine speelt zich af in een alternatieve negentiende eeuw. In 1824 heeft Charles Babbage de Analytical Engine succesvol ontwikkeld, waarmee de digitale revolutie een eeuw eerder begint. Dit maakt het Britse rijk machtiger dan ooit tevoren, aangezien hun marines en luchtvloten de oceanen domineren. Ook is er een nieuwe klasse van zogenaamde “savants” ontstaan wier bestaan de sociale structuur zoals wij die kennen heeft verstoord.
The Difference Engine wordt gezien als een literaire mijlpaal, omdat het een andere opzet heeft dan de eerdere boeken van bovengenoemde auteurs. Het was geschreven als een steampunk, een alternatieve geschiedenis waar technologische ontwikkeling de spil was in de afwijkingen van de tijdlijn. Het bovenstaande is ook wat ik gebruik voor de definitie van het steampunkgenre: cyberpunk in het verleden. Net als elk ander subgenre van scifi zijn dit ‘wat-als’-verhalen. Wat als de computer in de negentiende eeuw was uitgevonden? Dit lijkt me een vrij duidelijke omschrijving. Dus waarom is er zoveel verwarring?
Nou, steampunk heeft een fantasy-broer of -zus. Gaslight- of gaslamp-fantasy is een term bedacht door de makers van Girl Genius, Phil en Kaja Foglio. Dit is op sciencefiction geïnspireerde fantasy met gekke wetenschappers, grote robots en krankzinnige uitvindingen in fantastische werelden.

Ik weet er niet veel van, want ik ben geen fan van fantasy. Dit onderscheid tussen steampunk en gaslamp-fantasy wordt echter zelden toegepast in de praktijk, door auteurs of door consumenten. Dit heeft er toe geleid dat er eindeloze discussies ontstaan over wat wel of geen steampunk is. En omdat het internet het internet is, heeft dit tot lelijke ruzies geleid, waardoor niemand de discussie meer wil voeren. Het is daarom de vraag: hebben labels als steampunk nog een meerwaarde als ze geen eenduidige betekenis hebben? Ik moet je mijn antwoord daarop voorlopig schuldig blijven.

De gemeenschap
Het is moeilijk te zeggen waar en wanneer de eerste steampunkkostuums verschenen. Sommigen beweren dat ze afkomstig zijn van de doe-het-zelfgemeenschappen. Anderen beweren dat ze zijn bedacht tijdens de scifi-conventies. De een zegt dat het in Engeland begon. De ander claimt Amerika. Japanners denken dat zij het waren.
Ongeacht de oorsprong is het zeker dat de esthetiek “Anglo” georiënteerd is. Daar is een goede reden voor, maar dat leg ik dadelijk uit. Het fenomeen bestaat al sinds de jaren negentig, maar de grote explosie vond plaats in 2012. De reden hiervoor blijft helaas onduidelijk.
De steampunkcommunity, met uitzondering van online community’s, is uniek omdat ze zonder sponsors kan overleven. Er is geen Disney of enig ander bedrijf dat de schatkist van steampunkconventies bevoorraadt. Het is “door de gemeenschap, voor de gemeenschap”.
In feite zijn steampunkverenigingen over de hele wereld gevestigd. Deze groepen wisselen ideeën en tradities uit. Teadueling, een spel met thee, wordt bijvoorbeeld over de hele wereld beoefend. En in verschillende landen worden parcoursen voor Teapot Racing aangelegd. Er is zelfs een International Steampunk Day op 14 juni: de dag waarop Charles Babbage zijn plannen voor The Difference Engine presenteerde aan The Royal Society.
Er is ook een aparte muziekscene. Dus wat is steampunkmuziek, vraag je? “Steampunkmuziek is waar steampunks van houden,” zegt mijn oude vriend Montague Jacques Fromage, een bekend gezicht op steampunkconventies. En dat geldt zeker voor de muziekscene, dat varieert van caberet en ragtime tot metal en dark synth. Vraag een muziekant wat steampunkmuziek is en ze zullen reageren met: “Zoiets bestaat niet!” Echt een passende metafoor voor de steampunkgemeenschappen als geheel.

Illustratie van © Bonsart Bokel

De esthetiek
“Waarom is steampunkkleding zo vaak bruin?” Ik heb het ooit op Facebook gevraagd. Na al die tijd wist ik het echt niet meer. Niets tegen bruin, maar het is nogal overheersend. Ik kreeg verschillende antwoorden die me verrasten. Bruin werd geassocieerd met de industrie (uiteraard), maar ook met sepia/zwart-witfotografie. Dat wist ik nog niet. Maar is het ook relevant?

De geschiedenis is uiteraard een belangrijke invloed bij de esthetiek. Maar niet de geschiedenis die je op school leert. De meeste steampunks zijn daar niet echt in geïnteresseerd. Ik heb dit getest: tijdens presentaties vroeg ik mijn publiek of ze wisten wie Otto van Bismarck was. Een vooraanstaand politicus in de wereldpolitiek die twee Europese landen verenigde, nu beter bekend als Duitsland. Misschien stak één persoon in het publiek haar hand op om te zeggen dat het een Duits oorlogsschip was in de Tweede Wereldoorlog.
Ondanks dat ze afhankelijk zijn van historische kleding, weten ze er niet veel van. Maar als je vragen hebt over personages zoals Frankenstein, of schrijvers zoals Jules Verne, zullen ze je vertellen hoe vaak ze elk respectievelijk werk hebben gezien of gelezen.
Het punt is, steampunks houden van popgeschiedenis en popcultuur. Ga naar Google en zoek naar steampunk Disney of steampunk [je favoriete superheld], en je zult talloze variaties van deze iconen vinden. Hetzelfde geldt voor historische personages die zijn vereeuwigd in films, zoals Lincoln. Idem voor de voertuigen en andere snuisterijen.

De esthetiek waar steampunk om bekend staat, is rechtstreeks terug te voeren op tekeningen in “dime novels” en “penny dreadfuls” van de negentiende eeuw, Disney-films en animé en videogames. Ondanks dat sommige mensen beweren dat steampunk een protestbeweging is, is het uiterlijk ervan grotendeels gepopulariseerd door Hollywood en Disney. En wat weet de gemiddelde mens van de negentiende eeuw? Sepia foto’s en stoommachines. Dit is ook de reden waarom het Victoriaanse Engeland zo populair is in de steampunkliteratuur. Het is het Engeland van Sherlock Holmes, War of the Worlds en Oliver Twist.
Dit is anders voor de artiesten, zoals de schrijvers en bouwers van de steampunkrekwisieten. Wat veel schrijvers aanspreekt, is het historische aspect. Niet alleen die van historische periodes, maar ook van literatuur en film. Ze geven een nieuwe twist aan klassieke literatuur en popiconen, met titels als Steampunk Sherlock Holmes, Steam Wars, Steampunk OZ. Daarin verwerken ze vaak hun lokale geschiedenis, zoals die van hun eigen stad.

De steampunkgemeenschappen zijn in dat opzicht de curatoren van de popcultuur. In termen van historisch bewustzijn is er een grote afstand tussen degenen die geven om het creatieve of historische aspect van steampunk en degenen die geven om het sociale en esthetische aspect van de cultuur.

Maar wat is Steampunk dan?
Esthetisch gezien biedt steampunk een mooie balans tussen het vreemde en het bekende, waardoor het toegankelijk is voor een groot publiek. Het is ook een samensmelting van harde scifi en speelse fantasie. Wie de historische referenties niet kan waarderen, bewondert de technologische of popcultuurelementen. Wat het niet is, is nieuw of origineel. Het is eerder een anomalie. Het is een fenomeen dat in het huidige commerciële landschap eigenlijk niet zou kunnen bestaan.

Cover van tijdschrift

Tegenwoordig worden veel media gecreëerd omdat mensen meer van hetzelfde willen. Dit is de schuld van zowel producenten als consumenten. Dit staat in schril contrast met de begindagen van de cinema. De schrijvers en filmmakers van de vroege popcultuur stammen uit een tijd waarin productiebedrijven nog jong waren. Alles was onbewezen. Alles moest nog uitgevonden worden. Regisseurs en schrijvers kregen dus veel vrijheid. Het is dan ook geen toeval dat veel creatieve zielen met nostalgie naar de twintigste eeuw kijken. Mensen brachten veel meer tijd door in het openbaar, dus kleedden ze zich goed. Wetenschap was iets magisch. Technologie kende geen grenzen en er was nog zoveel te ontdekken in de wereld. Kunstenaars waren pioniers op het gebied van film en geluid en hun bazen konden niet anders dan zeggen: “Ga je gang”.
Tegenwoordig durven bedrijven alleen nog maar beproefde formules te gebruiken. Waarom denk je dat er steeds weer dezelfde films worden hermaakt of herstart? Het is geen toeval dat er een groeiende Indie-industrie is en dat steeds meer mensen het werk herontdekken van Walter B. Gibson of Robert E Howard, die de eerste popcultuuriconen creëerden zoals The Shadow, Conan the Barbarian en Solomon Kain.
De reikwijdte van deze groeiende Indie-cultuur is echter beperkt tot Youtube en kleinere conventies. Dat is wat het Indie maakt. Soms wordt een schrijver ontdekt door een grote uitgever of Netflix en wordt een popfenomeen. Het is bijzonder dat er geen steampunkvariant is van fenomenen als G.R.R. Martin of J.K. Rowling, want steampunkevenementen en -media trekken al jarenlang een groter publiek.

Steampunk als fenomeen sluimert al jaren in de hoeken van de heersende popcultuur. Het feit dat steampunk draagkracht vindt onder het algemene publiek en eigen evenementen kan organiseren die door een breed publiek worden bezocht, is vrij uniek. Maar ik vind het niet vreemd. Steampunk spreekt immers tot de verbeelding met al die bewegende delen en stoom. Voor de dames zijn er mooie jurken en stoere jongens kleden zich in keurige pakken. Het is kindvriendelijk, en waar anders vind je “steampunk Batman”? Het is bovendien educatief. Kinderen leren bijvoorbeeld waarom je een telefoon “oppakt” in plaats van “activeert”.

Dat het steampunkfenomeen inspiratie haalt uit zoveel bronnen betekent dat het ook potentieel heeft op verschillende gebieden, van creatief tot het bedrijfsleven. Steampunkgeinspireerde interieurs voor cafés en kantoren bijvoorbeeld. Maar ook in het onderwijs wordt de fantasie van steampunk gebruikt. Voor educatie van autistische kinderen bijvoorbeeld, door Bruce Rosenbaum van Modvic. Er zijn talloze andere uitingen en toepassingen van steampunk om te verkennen, zoals videospellen, strips, kleding, fictie. Daarom hebben we de Steampunk Beginners Guide gemaakt die is te bekijken op Youtube.

Dit is wat steampunk is. Een samensmelting van herontdekte literatuur en popcultuur. Archaïsche mode en technologieën die geen plaats meer hebben in onze wereld, maar nog steeds een grote rol spelen in onze verbeelding. Stoomtreinen en dubbeldekkers zijn misschien verouderd, ze verdienen onze bewondering, om ons eraan te herinneren dat we maar dwergen zijn die op de schouders van reuzen zitten. Maar als dat te ingewikkeld is, kun je gewoon stellen dat steampunk ontstaat wanneer de gothics bruin ontdekten.

 

Over de auteur:
Alex van Hoogstraten, aka Bonsart Bokel, is een blogger en schrijver die bekend is geworden door zijn serie The Steampunk Beginners Guide op Youtube. Sindsdien heeft hij in samenwerking met diverse artiesten, vele projecten uitgevoerd die zijn te vinden op zijn YouTube-kanaal Radio Retrofuture.
In 2021 bracht hij zijn eerste boeken uit die zijn uitgegeven door HCS Publishing in de VS. Zijn tweede boek Bound for the Styx is voor het einde van het jaar verkrijgbaar.
Momenteel is hij druk bezig met een Kickstarter voor een kleurboek geïnspireerd door zijn serie The Association of Ishtar; een scifi mystery die in de nabije toekomst op de Canadese streamingservice Subgenres als
televisieserie zal verschijnen.
Bonsart’s boeken, blog en korte verhalen zijn te vinden op The association of Ishtar.

 

© 2020 – 2023 Fantasize & Alex van Hoogstraten

You cannot copy content of this page