web analytics
dinsdag, februari 27

De drang tot verbetering: hoe ‘maakbaar’ zijn mens en maatschappij?

Door de redactie

The six million dollar man, Robocop, Frankenstein, The Terminator, 1984, Brave New World, Lucy, The Lawnmower Man, Minority Report, Jurassic Park, Limitless.
Zo op het eerste gezicht hebben deze films en boeken niets met elkaar gemeen. Ze stammen uit drie verschillende eeuwen en gaan over uiteenlopende onderwerpen. Waarom zetten we ze hier dan op een rij?

Uitstijgen boven biologische beperkingen
The Six Million Dollar Man was bijvoorbeeld een serie uit de jaren 70 en gaat over een piloot die ernstig gewond raakt en bionische ledematen aangemeten krijgt, aangedreven door een nucleaire krachtbron. Hij wordt geheim agent. Iets soortgelijks is aan de hand in de kaskraker Robocop uit 1987, waarin in een dystopisch Detroit een zwaargewonde agent omgevormd wordt tot cyborg en met een zero tolerance-beleid criminelen aanpakt. En in de film The Lawnmower Man uit 1992 wordt een doodgewone man superintelligent via een computerprogramma en in de films Limitless (2011) en Lucy (2014) gebeurt dat respectievelijk met een pil en met een synthetische drug.
In al deze verhalen stijgt de mens boven zichzelf en zijn biologische beperkingen uit met behulp van geavanceerde technologie of chemische stofjes. De mens is er om mee te experimenteren, om te verbeteren, om sneller te laten evolueren dan de evolutie zelf. De mens is ‘maakbaar’.

Bio-technologie

Continu spanningsveld
In de films loopt het vaak niet goed af; de hoofdpersoon wordt gek, een monster of gaat dood, terwijl er in het dagelijkse leven ook veel technologie komt kijken bij het functioneren van de mens. Zo is de pacemaker al geen opzienbarend standje techniek meer en kan een hartpatiënt zijn leven rustig leiden met dit hulpmiddel. En wat dacht je van prothesen om verloren ledematen te vervangen? Gehoorapparaten en zelfs de bril is technologie waarmee de mens zichzelf verbetert. Ze klinken vrij onschuldig en gaan niet zo ver als in de films, maar het blijft een continu spanningsveld tussen wat de mens kan en wat ethisch wenselijk is. Is er een grens? En zo ja, waar ligt die?
Willen we eigenschappen van embryo’s bijvoorbeeld kunnen uitkiezen? Stevenen we zo niet af op een generatie pure ‘human augments’, zoals Khan Noonien Singh in Star Trek II: The Wrath of Khan? Willen we die prothesen voor verloren ledematen laten aansturen door onze hersenen of blijven ze mechanisch? Worden we zo geen Borg? Is dat erg? En zo ja, waarom? Wat voor gevolgen heeft dat voor de samenleving?

De maakbare maatschappij
In Minority Report (2002) wordt een mengvorm van technologie en menselijke intuïtie ingezet om boeven te vangen en wel precies diegenen, die nog geen misdaad hebben gepleegd, maar daar wel aan denken of dit plannen. Hier is de technologie niet beperkt tot een individu, maar heeft het gevolgen voor de hele maatschappij. In de film wordt de agent die de nog-niet-gepleegde misdaad moet onderzoeken, verdacht van precies die misdaad en heeft het vooral gevolgen voor hemzelf. Hoe ziet een maatschappij eruit als er daadwerkelijk op deze manier misdaden voorkomen zouden kunnen worden? Wat voor middelen zet je in? Gedragspsychologen? Technologie waarmee microbewegingen in het gezicht en andere non-verbale signalen worden gemeten? Hoe gaat men daarbij om met vooroordelen, vooringenomenheid en foutieve aannames? Wat zijn de gevolgen voor het gemeenschapsgevoel, solidariteit en het contact tussen mensen? Welke kant duw je een maatschappij op met deze manier van screenen en preventief oppakken?

1984?

In 1984 van George Orwell uit 1949 en in Brave New World van Aldous Huxley uit 1932 zijn technologie en een maatschappelijke drug de middelen om de mensen onder de duim te houden en in een bepaalde richting te sturen. Een afgrijselijke samenleving is het gevolg en we mogen blij zijn dat deze boeken geen werkelijkheid zijn. Maar is dat wel zo? Wordt een mens niet constant gemanipuleerd om zich op de juiste manier te gedragen, om het juiste te denken? En is dat wel zo slecht als in de genoemde romans? Hoe ‘maakbaar’ is een maatschappij uiteindelijk?

De reclames van de overheid zijn een voorbeeld van de ‘maakbare’ maatschappij. De samenleving is gebaat bij gezonde mensen, dus wordt roken en drinken ontmoedigd (‘drank maakt meer kapot dan je lief is’), is een leefbare omgeving noodzakelijk, dus worden mensen aangesproken op hun verantwoordelijkheid (‘de maatschappij dat ben jij’). Of is dit betutteling? Hoe rekbaar is een samenleving en welke mate van sturing kan ze aan? Creëren we werkelijk een prettig klimaat of storten we van een klif in een diep ravijn vol monsters van ons eigen maaksel?

‘Maakbare’ monsters zijn er genoeg te vinden in de sciencefiction en fantasy. De roman Frankenstein (Mary Shelley, 1821) en de film Jurassic Park (1993) liegen er niet om. Ze laten zien wat er gebeurt als de mens gaat knoeien met het leven zelf.

‘Maakbaar’
De maakbaarheidsgedachte is niet nieuw en in de loop der eeuwen duikt ze steeds in een andere vorm op. Volgens diverse denkers ontstond dit idee al tijdens de Verlichting. Op dat moment begon de mens zich af te zetten tegen de autoriteit van de religie en de daarbij horende (deterministische) dogma’s. Het heeft ons veel gebracht: individualisering, mensenrechten, emancipatie, globalisering, socialisme, secularisering. En in feite zien we de gevolgen van de Verlichting nu nog. Het was een tijd waarin de maatschappij totaal werd omgevormd naar de visies van de mens en niet de vermeende visies van ongrijpbare en onzichtbare bovenaardse figuren. De ‘maakbaarheid’ was een oprecht streven naar een betere maatschappij voor iedereen.

Een tweede tijdperk waarin de maakbaarheidsgedachte terugkomt is rond 1900 als Karl Marx zijn Communistisch Manifest schrijft. Centraal daarin staat ‘de bevrijding van de onderdrukte klassen’ in het kapitalistische systeem, een doel dat Marx zijn hele leven nastreefde. Ook hij wilde met de beste bedoelingen de maatschappij vormgeven volgens een ideaal. Dat de mens en de maatschappij weerbarstig zijn, bleek toen de voorspelde revolutie uitbleef en een zekere Lenin ermee aan de haal ging om de gedroomde bevrijding door te drukken in zijn Rusland. ‘Maakbaar’, indeed.

En de derde periode waarin ‘maakbaar’ weer heel erg in is, is nu. Met ‘woke’, ‘inclusiviteit’ en ‘diversiteit’ proberen we alle mensen in de maatschappij te betrekken bij onze utopische vergezichten. Dat dit negatieve gevolgen heeft (de cancelcultuur) is evident: de kranten en vooral de social media staan er bol van.
Waarom streven we eigenlijk zo obsessief naar een ‘betere’ versie van onszelf en onze omgeving? Is wat we hebben niet goed genoeg?

‘Maakbaar’ als thema
Het thema is even fascinerend en divers als complex en diepfilosofisch. 2024 roepen we uit tot het jaar van ‘maakbaar’: de redactie van Fantasize wil samen met jou dit onderwerp onderzoeken, verkennen, tegen het licht houden, vergelijken, analyseren, ermee spelen, omdenken. Regelmatig zullen we artikelen publiceren die op een of andere manier met ‘maakbaar’ te maken hebben. We zullen het gaan hebben over cyberbaby’s, over poppen, over de genoemde boeken en films, over verboden woorden, over doorgeslagen idealen, over complotten.

Als dit onderwerp jou ook zo grijpt, aarzel dan niet en ga met ons mee op ontdekkingsreis. Klim in de pen of de kwast, rammel op het toetsenbord en stuur ons jouw filmrecensie, verdiepend artikel, illustratie, column, essay, graphic novel, boekbespreking of verhaal.

De redactie

 

© 2020 – 2024 Fantasize

You cannot copy content of this page