web analytics
woensdag, februari 1

Verdieping: Wereldbouw vanaf de oerknal – Big History

Door Ruud van Hirtum

© Shutterstock

Andere werelden. Dat is toch wel waar sciencefiction en fantasy zich wezenlijk onderscheiden van andere genres. Goede sciencefiction- en fantasyschrijvers creëren werelden die de lezer zo grijpen dat ze de echte wereld even vergeten. Het bedenken, vormgeven en uitbreiden van zo’n fantasiewereld kan een hobby op zich zijn. Sommige schrijvers, zoals Tolkien, besteden veel tijd aan het uitwerken van de wereld, met een volledige mythologie, ontstaansgeschiedenis, meerdere talen, etc. Het merendeel van wat ze bedenken, komt niet eens voor in de boeken. Voor de lezer is het echter wel voelbaar: je gelooft dat er meer achter het verhaal, de wereld zit dan wordt verteld.
Op 17 november 2022 gaf Patrick Berkhof (de bedenker van Dizary) op Fantasize al een aantal wereldbouwtips om de geloofwaardigheid van je wereld tot een ander niveau te tillen. Een daarvan was om vanuit het idee van de verhaalwereld in te zoomen op een specifieke locatie, en de omgevingsfactoren die daar gelden.

In dit artikel gaan we juist de andere kant op: ik daag je uit om uit te zoomen en te kijken naar de geschiedenis van je wereld als geheel, vanaf het ontstaan ervan, hoe je het ook wil noemen: Droomtijd, het Paradijs, het Tijdperk van de titanen of de Oerknal. Aan de hand van het verhaal van Big History, een relatief nieuwe wetenschappelijke discipline, laat ik je zien hoe je met een paar simpele gegevens een overzichtelijk en consistent verhaal van je wereldgeschiedenis kan maken.

Big History
Big History werd in 1989 bedacht door de Australische historicus David Christian en was in eerste instantie een cursus op de universiteit. Sinds het begin van deze eeuw is Big History een schoolvak dat gegeven wordt op honderden scholen wereldwijd, waaronder een aantal in Nederland.
Het vertelt het verhaal van de geschiedenis van de mens, maar dan vanaf de oerknal tot nu. Hoe breng je 13,8 miljard jaar terug tot een begrijpelijk verhaal? Door te kijken naar herkenbare patronen. Big History gaat uit van een aantal ‘drempels van complexiteit’, momenten waarop de wereld wezenlijk complexer wordt. Lange tijd is de wereld min of meer in dezelfde staat, maar op een gegeven moment zijn de omstandigheden precies juist om iets nieuws te doen ontstaan. Met een sprookjesachtige term worden deze omstandigheden de ‘goudlokjecondities’ genoemd: de pap is niet te heet, niet te zout, maar precies goed.

Hieronder staat een heel beknopte samenvatting van het verhaal, om je een idee te geven. Daarna volgen een aantal denkvragen om een soortgelijk verhaal voor jouw eigen wereld te maken. Wil je meer over Big History weten? De beste en snelste manier is het bekijken van de TED-talk van David Christian: ‘The history of our world in 18 minutes‘. Ook zijn er goede boeken, waaronder Origin Stories van Christian of Het Big History Boek: een geschiedenis van alles. Voor scholen is er de gratis lesmethode Big History Project: een website vol met lesmateriaal, filmpjes, teksten en opdrachten.

Drempel 1: De Big Bang (de Oerknal), ca. 13,8 miljard jaar geleden
Het universum ontstond in een fractie van een seconde waarin alle materie en energie met een enorme snelheid uitzette. Wat de goudlokjecondities waren die tot deze oerknal hebben geleid, zullen we mogelijk nooit weten. Na het explosieve begin was het jonge universum nogal saai: lange tijd bestond de wereld vrijwel alleen uit een eentonige brij van de simpelste atomen (waterstof en helium).

Drempel 2: de sterren lichten op, ca. 13,6 miljard jaar geleden
De verdeling van materie was niet helemaal gelijk over het hele universum. Omdat er op sommige plaatsen net iets meer waterstof en helium aanwezig was dan op andere plekken, werden deze deeltjes tot elkaar aangetrokken onder invloed van de zwaartekracht. Het samendrukken van deze materie bracht enorm veel hitte met zich mee: de eerste sterren werden geboren.

Drempel 3: de eerste sterren sterven, ca. 13,6 miljard jaar geleden
Als de brandstof van een ster op is, sterft deze. De dood van een ster kan enorme hoeveelheden hitte en druk genereren, net als in de oerknal. Bij de juiste temperatuur, zoals in de kern van een ster, kunnen complexere elementen gevormd worden, zoals zuurstof, stikstof, koper, ijzer. En met de dood van een ster werden deze complexere elementen weer de ruimte in geslingerd.

Drempel 4: de aarde en het zonnestelsel, ca. 4,6 miljard jaar geleden
Het proces van samenklonteren van wolken materie herhaalt zich constant. Onze zon is ook op deze manier ontstaan. Maar nu waren er ineens andere elementen beschikbaar. Meer dan 99% van de materie in ons jonge zonnestelsel werd gebruikt om de zon vorm te geven. De overige groepjes materie bleven rond de zon cirkelen, op verschillende afstanden. Uiteindelijk begon de materie in iedere baan samen te klonteren, waardoor de planeten werden gevormd, waaronder onze aarde.

© Benjamin Suter via Pexels

Drempel 5: leven, ca. 3,8 miljard jaar geleden
Op een van de planeten in ons zonnestelsel verscheen ongeveer 4 miljard jaar geleden een nieuwe vorm van complexiteit: het eerste levende organisme, bestaande uit een enkele cel. Hoe het precies ontstaan, weten we nog steeds niet. De goudlokjecondities zijn mogelijk een combinatie van water en hitte: het eerste leven ontstond waarschijnlijk bij onderzeese vulkanen. Maar er zijn ook wetenschappers die de mogelijkheid onderzoeken dat het eerste leven van buiten de aarde kwam, meeliftend op een meteoriet.
Hoe het ook zij, in de miljarden jaren die volgden, heeft het leven zich ontwikkeld volgens de principes van de evolutie: generatie op generatie veranderde de gemiddelde eigenschappen van deze organismen, zodat er steeds nieuwe soorten ontstonden.

Drempel 6: collectief leren, ca. 200.000 jaar geleden
Op kosmische schaal slechts een ogenblik geleden, begon een van de diersoorten op aarde zich te onderscheiden van de rest. De mens ontwikkelde een taal waarmee we complexe ideeën konden delen en overdragen van generatie op generatie. Kennis ging niet meer verloren, als de uitvinder stierf, maar kon worden overgedragen en opgeslagen. Dit collectief leren zorgde voor een steeds snellere toename in kennis.

Drempel 7: landbouw, ca. 11.000 jaar geleden
Op een gegeven moment begonnen mensen meer invloed uit te oefenen op dieren en planten. Landbouw en veeteelt gaven toegang tot een enorme hoeveelheid energie, veel meer dan mogelijk was om te verkrijgen via het jagen op of verzamelen van voedsel. Dit maakte het mogelijk dat mensen zich langer op vaste plaatsen konden vestigen, en leidde uiteindelijk tot een enorme bevolkingsgroei.
Hiermee veranderde de levensstijl van de mensheid gigantisch. Dit gebeurde niet van de ene op de andere dag: in eerste instantie was het leven van een jager-verzamelaar waarschijnlijk te verkiezen boven het leven van boeren, die vaak te kampen hadden met hongersnood en infectieziekten.
Maar geleidelijk gingen steeds meer mensen landbouw bedrijven en in steeds grotere groepen samenwonen, waardoor steden ontstonden. En met steden ontstonden complexere sociale structuren zoals staten, ambachten en handel.

Drempel 8: moderne revolutie, ca. 200 jaar geleden
Nog maar heel kort geleden was er sprake van een nieuwe energietransitie: we leerden gebruik te maken van fossiele brandstoffen. De hoeveelheid energie die we als soort tot onze beschikking hadden, werd nog een keer verveelvoudigd. Tel daarbij op een steeds sneller groeiende kennisbasis, door toenemende bevolkingsgroei en onderlinge verbondenheid. We gingen ons steeds sneller en sneller ontwikkelen.
De gevolgen van die ontwikkeling voor de rest van de planeet, daar waren we in de beginjaren van de moderne revolutie nog niet mee bezig. Daar beginnen we ons nu langzaamaan bewust van te worden.

Natuurlijk is dit een zeer vereenvoudigde weergave van de geschiedenis van het universum. Over iedere drempel is veel meer te zeggen en je kunt ook discussiëren of dit wel de enige drempels zijn (zouden we de uitvinding van de boekdrukkunst ook als een drempel kunnen zien, bijvoorbeeld). Je ziet dat er een versnelling in het verhaal zit: de drempels van complexiteit volgen elkaar steeds sneller op. Misschien bevinden we ons al in drempel 9: de digitale revolutie.

De Big History van jouw wereld
Als je op deze manier naar de geschiedenis van ons universum kijkt, wordt het redelijk eenvoudig om iets dergelijks ook voor een verzonnen wereld op te zetten. Wat zijn de drempels van complexiteit in jouw wereld, en wat waren de goudlokjecondities die ertoe hebben geleid?
Om te beginnen zou je uit kunnen gaan van het verhaal van onze eigen wereld, met wat kleine aanpassingen. Veel sf-verhalen spelen zich af in de toekomst. Welke drempels zijn er dan gevolgd op drempel nummer acht? Of is er sprake geweest van een terugval en heeft een natuurramp ons een aantal drempels teruggeworpen?

Fantasyverhalen spelen zich dan weer vaak af in een eerder stadium van de wereld. Met welk drempel is jouw wereld dan het beste te vergelijken en wat maakt de wereld anders dan de onze? Veel fantastische verhalen ontstaan door de ‘wat als…’-vraag te stellen. Wat als er iets drastisch anders was gegaan, hoe zou de wereld er dan hebben uitgezien? Wat als de dinosauriërs niet waren uitgestorven? Wat als de inca’s of de azteken vuurwapens hadden gehad of toegang tot magie? Wat als er leven was ontstaan op meerdere planeten in ons zonnestelsel? Wat als de andere menssoorten (zoals de neanderthaler of de homo forensiensis) niet waren uitgestorven?

© writermag.com

De zandbak
Ook voor een totaal verzonnen wereld kan het goed zijn om uit te gaan van in grote lijnen hetzelfde verhaal. Het is immers bekend en vertrouwd en hoe minder je aanpast, hoe geloofwaardiger. Maar als je helemaal los wil gaan en een wereld vanaf de bodem wil opbouwen, stel ik je hier een aantal vragen als richtlijn.

● Wat was de eerste drempel voor jouw wereld? Hoe is jouw universum ontstaan? Door een oerknal net als bij ons? Door de adem, de zang, de droom, de nies of het orgasme van een bovennatuurlijk wezen? Door de dood van een eerder universum?
● Welke drempels van complexiteit volgen daarna? Wanneer en op welke manier zijn de verschillende planeten/werelden in jouw universum ontstaan? Op welke manier verscheen het eerste leven en hoe heeft zich dat daarna ontwikkeld? Heeft de evolutie van het leven op een vergelijkbare manier als bij ons plaatsgevonden? Op welke manier zijn meerdere verschillende rassen ontstaan?
● In welke drempel bevindt jouw wereld zich nu, ongeveer? Nog op het niveau van de jagers/verzamelaars, of is de landbouw al uitgevonden? Ben je al voorbij drempel acht, in de toekomst? Zo ja, welke drempels hebben er dan nog plaatsgevonden om tot het huidige niveau van ontwikkeling te komen?
● Bevindt de hele wereld zich min of meer op hetzelfde ontwikkelingsniveau, of zijn er grote verschillen? Het is natuurlijk ook heel goed mogelijk dat er binnen je wereld landen of culturen zijn die op totaal verschillende drempels zitten, en zich volledig onafhankelijk van elkaar hebben ontwikkeld.

Door uit te zoomen, en te kijken naar het grote geheel, kun je veel leren over je eigen wereld. Voor de verhalen die je in deze wereld gaat uitwerken, zul je weer op andere dingen moeten concentreren. Dan is het weer tijd om in te zoomen, op de meer recente geschiedenis, op locaties en personages. En je hoeft niet de hele Big History van jouw wereld letterlijk in je verhaal te verwerken. Als je als schrijver maar weet hoe het zit. En ook al komt de achtergrond van je wereld nooit letterlijk ter sprake in je verhaal, de lezer zal merken dat het er is en erin geloven.

 

Uitgelichte foto: van writermag.com

© 2020 – 2023 Fantasize & Ruud van Hirtum

You cannot copy content of this page