web analytics
zondag, mei 15

Verdieping: Regenbooghelden en schurken

Door Bernd Timmerman

Is Robin homoseksueel? Die vraag hield de wereld vorig jaar in het echte nieuws bezig. Pas geleden was er misschien nog wel groter nieuws. De zoon van Superman en Lois Lane bleek biseksueel! Maar was dat nieuws wel zo bijzonder? En waarom trekken wij ons iets aan van de seksualiteit van superhelden?

Gedachten schieten door het hoofd, zo snel als Superman vliegt. Maakt de seksualiteit van een superheld iets uit? Is Robin de eerste die uit de comickast komt? Zijn er niet heel veel strakke pakjes te zien in een willekeurig nummer van jouw superheld? Is seksualiteit binnen de wereld van superhelden wel wereldnieuws?

Als je kan vliegen, dan is seks toch ook heel gewoon? Dat is het eerste wat mij te binnen schoot. Ben ik meer verrast om te horen dat Robin misschien homo is of dat er bovennatuurlijke krachten zijn? De mannen en vrouwen met superkrachten zijn niet ongevoelig voor verleidingen. Als zij een partner vinden of uitkomen voor hun voorkeur dan ontstaat er toch nog wat rumoer. Ophef en applaus bij de coming outs van superheroes. Een comic met homoheld is hierdoor onderdeel van een politiek discours. Pek en veren of applaus en steun.

© Pexels

Ideologische projecties
De wereld waarin we dagelijks (moeten) leven bemoeit zich zo op een beklemmende wijze met de universa van superhelden. Ideologische projecties – over wat hoort, kan of zelfs mag – laten zien dat seksualiteit binnen de werelden van comics voor sommigen nog een taboe is. Voor anderen de normaalste zaak van de wereld. Zelfs mannen van staal hebben gevoelens.

We houden van superhelden, maar van wie houden de superhelden zelf? En is dit relevant voor de verhalen? Een existentiële vraag, of toch een open deur naar iets wat je al weet, omdat superhelden meestal met een geboorte ter wereld komen en er iets van vleselijk contact moet zijn geweest. Oké, het hoeft niet. In onze fantasiewerelden kan technisch alles. Maar meestal blijft seks toch nodig om superhelden en de meest foute tegenstanders letterlijk en figuurlijk tot leven te brengen voor het publiek.

Is de seksualiteit van superhelden wel nieuws binnen universa met mensen die verre van normaal zijn? Jon Kent is uit de kast gekomen en het beste wat hij als eerste in zijn woordwolk had kunnen uitroepen, was: ‘so what’. Of in gedachten: ‘what the fuck’. LHBTIQ+-helden en -schurken maken het rijk van superhelden namelijk al tientallen jaren kleurrijker. Misschien zijn de fantastische werelden wel inclusiever en zijn lezers sneller van begrip dan in de gewone wereld. Alles mag en alles kan. Genres die elkaar overlappen, overtreffen, aanvullen en tegenover elkaar staan. De comicwerelden hoeven er helemaal niet uit te zien zoals de dagelijkse wereld. Dat wil de lezer juist niet.

Geen realiteit maar fantastische fantasieën. Wie heeft behoefte aan hetzelfde van nog meer als je juist wilt ontsnappen in tal van droombeelden? Geheime identiteiten, vermommingen en camouflages voor bizarre activiteiten met heimelijke motieven in een wereld van kwaad tegen goed. De regenboogkleuren zijn er in overvloed in het fantastische genre. Dan heb ik het niet alleen over de outfits. De capes, de maskers, de laarzen, de jurkjes en de strakke broeken. Er zijn meer zwepen te zien op sommige bladzijden van een comicboek dan bij een BDSM-party. Van homo-vechtkunstmeesters en lesbische detectives, via machines die liefhebben, tot badass biseksuele antihelden en transgender-goochelaars. Er zijn zo veel superhelden en universa dat het raar zou zijn als mannen en vrouwen (of wat ze ook zijn) allemaal heteroavonturen zouden beleven. Of moet iedere superheld aseksueel zijn? Aseksuele helden zijn natuurlijk ook helden, laat daar geen misverstand over zijn.

Taboes en anti-homocensuur: veranderende normen
LHBTIQ+-thema’s in strips zijn misschien relatief nieuw, doordat ze openlijk werden weggelaten. Er was zelfs sprake van een anti-homocensuur. Van 1954 tot 1989 hielden de uitgevers van Amerikaanse stripboeken zich aan de regels van de Comics Code Authority. Het uitbeelden van LHBTIQ+-personages werd daarbij niet getolereerd.

De Code was geen overheidscensuur, omdat het een particuliere organisatie was en de uitgevers wettelijk niet verplicht waren zich aan de regels te houden. De lijn volgen was wel het juiste als je comics wilde blijven verkopen.

Drie Code-uitgangspunten bepaalden het seksleven van de superhelden:
1. “Illegale seksuele relaties mogen niet worden gesuggereerd of geportretteerd. Gewelddadige liefdesscènes, evenals seksuele afwijkingen zijn onaanvaardbaar.”
2. “De behandeling van liefdes-romantische verhalen zal de waarde van thuis en de heiligheid van het huwelijk benadrukken.”
3. “Seksperversie of enige gevolgtrekking daarvan is ten strengste verboden.”

De comics die we kennen, hebben hun oorsprong in de Verenigde Staten van de jaren 30, 40 en 50. Dat waren tijden van veel spanningen, een naderende oorlog, de komst van de Koude Oorlog en een samenleving met conservatieve waarden en normen. In een periode van dertig jaar ontstonden de comics en die breidden zich uit naar veel huishoudens. Een wereld van goed en kwaad. Geen kleuren. Geen grijs. Geen seks.

Psychiater Dr. Fredric Wertham schreef in de jaren 50 van de vorige eeuw over hoe de massamedia, maar vooral comics, de geest van Amerikaanse kinderen bevuilden. Hij richtte zich op horrorstrips, maar ook op de superheldenverhalen. Want er stonden subversieve berichten in. Een losse seksuele moraal, anarchie, misdaad, homoseksualiteit en meer wat niet paste in een Amerika gebaseerd op de Bijbel. “Ik denk dat Hitler een beginner was in vergelijking met de stripboekenindustrie.” Met deze uitspraak is de stellingname van de psychiater in kwestie wel duidelijk.

© Anne Shvets via Pexels

Zo nu en dan werd de Code iets versoepeld. Ook glipten er wat personages door de mazen of was er een licht gedoogbeleid naarmate de jaren meer naar het einde van de vorige eeuw gingen. In 1979 kwam het Alpha Flight Team. Een team van Canadese superhelden. Lid Jean-Paul Beaubier, Northstar, bleek later homo te zijn. Hij onthulde dit echter niet rechtstreeks in de verhalen. Heel subtiel was het wel duidelijk, maar pas in 1992 onthulde hij zijn ware gevoelens voor mannen. Was hij de eerste?

In 1987 ontmoette Superman de Metropolis-politieagent Maggie Sawyer, getrouwd met een man, maar haar echte liefde was een vrouw: Toby Raynes. Uiteindelijk bleek dat zij haar gevoelens lang verborgen hield. Superman steunde haar. Die code en de heersende moraal bleken toch te problematisch te zijn voor schrijvers en tekenaars om hun potlood te dopen in liefde voor dezelfde sekse. De Code werd door de jaren heen marginaal gewijzigd, maar pas in 1989 werd er flink geschrapt. In 2011 werd de Code pas formeel opgeheven. Wonder Womans huis van Themyscira, Paradise Island, is een thuis voor vrouwen die romantische relaties met elkaar hebben. Een doorbraak. De Muur viel in het echt, maar ook binnen de comicwereld werden muren van intolerantie gesloopt.

Heel laat in twintigste en soms zelfs pas in de vroege eenentwintigste eeuw kun je een meer inclusieve gedachte binnen de comicwereld zien. Seksualiteit bij superhelden is wel nog altijd een verboden onderwerp om over te schrijven en te spreken, maar daar lijkt verandering in te komen. Onderhuids en tussen de regels is de liefde vanaf het begin aanwezig. Jon Kent is zeker niet de eerste die uit de regenboogkast stapt en absoluut niet de heetste. Mystique had een relatie met Destiny, trouwde in het geheim met Charles Xavier en kreeg een kind dat werd verwekt door Azazel. Mera is een gelukkige vrouw. Ze trouwde met de koning van Atlantis en deelde een kus met de enige echte Wonder Woman. Ach, en die Robin toch. Is het niet overduidelijk?

Het meest gebruikte argument tegen seksualiteit in comics is het beschermen van de jeugdige lezers. Dat is een snel te weerleggen argument. Waarom niet over liefde tekenen voor kinderen, maar wel over geweld in veel variëteiten? Kinderen en jongeren mogen kennis opdoen, ook over seksualiteit. Je verplaatsen naar een andere wereld (of dit via een serie, film, boek of stripverhaal gaat) betekent ook dat je in het verhaal zit, dat je je kunt inleven en identificeren met protagonisten en dat je antagonisten begrijpt. Iedereen heeft helden nodig. Waarom zouden we dan velen moeten uitsluiten als ze op anderen vallen dan jijzelf of helemaal niets met seksualiteit hebben? Comics zijn er natuurlijk ook niet meer alleen voor kinderen. Je hebt lezers in alle soorten, rassen en maten uit een diversiteit van landen. Met thema’s die ons raken.

Alle thema’s van het leven, ook in stripverhalen
Is het wel zo relevant op wie jouw superheld valt? En komen niet alle filosofische vragen ook aan de orde in de verhalen van comics? “Echte” onderwerpen, wat zijn dat? Is liefde minder belangrijk dan steden redden? Alle thema’s die mensen bezighouden, komen steeds vaker terug in het beeldverhaal. Waarom zou liefde dan een taboe zijn, of seks?
Is de strijd tussen goed en kwaad een echt onderwerp? Of wat te denken van het nastreven van het goede, het goede doen? Daar houden filosofen zich al 2500 jaar mee bezig. Wat is goed handelen?

Je ziet dat hedendaagse onderwerpen de comicwerelden betreden. Klimaatthema’s, milieuvervuiling, gelijkheid, discriminatie en ga zo maar door. Vluchtelingen uit andere werelden die worden geholpen en zij die hun stad en cultuur verdedigen.
Alle thema’s zijn mogelijk. Waaronder de liefde. Geboorte, leven en sterven, ook in de universa van superhelden.

De geboorte van een superheld lijkt vaak op een scheppingsverhaal, een creatie uit het brein van een ander waarbij de schepping omringd is met mythen en in de loop der tijd aan veranderingen onderhevig is. De oorsprongsverhalen hebben dikwijls meerdere bronnen met variaties en kunnen met elkaar conflicteren. Zo wordt er gesleuteld aan de oorsprong, om nieuwe lezers aan te trekken of om de verhalen toegankelijker te maken voor de tijd van nu. Herkenning doet beleven en meeleven.

De oorsprong van superhelden is herschrijfbaar en dat betekent dat ook hun leven kan veranderen, zeker in multiversa met parallelle werelden met andere uitkomsten. Batman mag en kan in andere werelden een ander karakter hebben waarbij hij andere keuzes maakt. Zo zien we in films en strips een andere Batman. Misschien zelfs met een heel ander leven. Creaties van werelden met een superheld die steeds anders is en doorlopend verhalen geeft.

Helden kunnen zelfs sterfelijk raken en sterven, om elders in een universum gewoon door te leven met andere herinneringen in een andere tijd. Zo kun je tot een godin verworden. Wonder Woman was eerst een heel normale amazone. Of normaal… in ieder geval een extreem slimme en sterke amazone. Op een gegeven moment transformeerde zij tot een Olympische nazaat met goddelijke krachten. Die Zeus toch.

Of je afkomst gaat in de vergeetpot en wordt gewist. In de jaren tachtig vond DC het nodig een groot deel van de superhelden een doorstart, of beter gezegd een herstart te geven en zo werd bijvoorbeeld de geschiedenis van Wonder Girl uitgewist. Het verhaal werd mooier. Wonder Girl was eerst een jonge Wonder Woman. Daarna was zij een wees die door Wonder Woman gered was uit een brandend huis.

Al is zo’n redding toch mooi genoeg, vind je ook niet, het moest anders. Vanaf de jaren tachtig lazen we wat anders. De Titanen redden haar in het nieuwe verhaal, waardoor er een Griekse mythe ontstond, wel weer een redding van het vuur. Ze namen haar mee naar hun thuis en trainden haar zodat ze als Power Girl naar de aarde kon reizen.

Als we wedergeboorten accepteren, dan is het een kleine moeite om de seksualiteit van superhelden te aanvaarden. Zelfs die staan niet vast. Is er nog een punt van kritiek te geven op coming outs? Misschien eentje. Het is wel te hopen dat heteroseksuele superhelden en schurken niet aan het uitsterven zijn. Dat er een maatschappelijke druk komt om iedere held een letter van het seksuele alfabet te geven in het kader van ‘kijk eens hoe politiek correct en maatschappelijk betrokken we wel niet zijn’. Inclusief zonder dogmatiek. Laat alle letters van het alfabet toe in comics, ook de H. De druk om maar niet te ‘gewoon’ te zijn kan betekenen dat je alleen superheld bent wanneer je maar niet op de andere sekse valt. Dat Robin homoseksueel is (go, gay boy, go!) dat wisten wij lezers al een jaar of 50, maar laat Batman nog even op vrouwen vallen. Al kan er best een LHBTIQ+-universum zijn waar Batman helemaal geen man meer is. Alles kan en mag.

© Eric McLean via Pexels

Verhalen van het leven
Seksualiteit en comics is een gegeven. Kijkende naar alle kostuums van superhelden weten we natuurlijk allang dat comics hot zijn. Denk weer even aan de outfits, hoge hakken, de torso’s en de zwepen. Het is een donkere en lichte wereld met veel kamers. Voor ieder wat wils. Starfire, Emma Frost, Lady Death, Power Girl, Witchblade, Zatanna – maar voor mij blijft Catwoman toch op één staan. Al vergeten we Silk Spectre nooit. Als lezer kom je bijzonder aan je trekken. Voor vrouwen zijn er ook fantasie-uitjes naar allerlei werelden met mannen en vrouwen. Je ziet Thor, Daredevil, Nightwing, Wolverine en Colossus voor je. Of is iedere superheld (man of vrouw) een droom voor iedere man of vrouw?

90 jaar comics, bijna een eeuw, hebben veranderingen laten zien. Steeds meer onderwerpen komen in de beeldboeken aan bod. Ook de grote thema’s, waar liefde er één van is. Met verleidingen en innerlijke strijd. Er is veel te verbeteren. Bijna alle biseksuele, intersekse en transgender personages in de ‘gewone’ superheldenstrips zijn buitenaardse wezens of bewoners van een parallelle wereld. Verliefdheid is nog niet doodnormaal.

Comics gaan over de verhalen van het leven. Deugden en zonden, emoties, veranderingen, keuzes en herscheppen van karakters. Fantastisch realisme, surrealisme of absurdistische fantasieën. Laat comics gaan over tijdloze, universele thema’s. Over wat ons bezighoudt, met veel ontsnappingsmogelijkheden om de benauwde samenleving even te laten voor wat het is. Alle thema’s, en liefde en verleidingen niet uitgesloten. Niet iedereen hoeft door de regenboog te stappen, maar eigen keuze blijft ook hier de basis van vrijheid.
Je mag fantastische fantasieën hebben over bijna alles.

Laten we niet vergeten dat mensen meer zijn dan hun seksualiteit en seksuele voorkeur. Het taboe op seks en seksualiteit lijkt weg te zijn, maar het moet geen obsessie zijn in verhalen, of het kijken naar comics gaan overheersen. Alle thema’s kunnen en mogen tot uiting komen in het beeldverhaal. Zonder taboe’s en stigmatisering. Genieten mag.

 

Over de auteur:
Bernd Timmerman is historicus en socioloog. Hij gaat graag op reis naar parallelle werelden. Ook is hij te vinden in tal van fantastische universa. Hij houdt van dromen, ontsnappen, lezen en schrijven (over van alles). De nar is zijn favoriete personage.

© 2020 – 2022 Fantasize & Bernd Timmerman