web analytics
woensdag, mei 18

Special Tweestrijd: Verdiepingen – Sméagol en Gollum: onschuldig en gehersenspoeld of kwaadaardig en egoïstisch?

Door Lotte Savelsberg

Het personage Gollum uit de Lord of the Rings-trilogie wekt uiteenlopende reacties op. Zijn manier van spreken, zijn gespleten persoonlijkheid en zijn obsessie met de ring maken hem een uniek en herkenbaar personage, dat we maar moeilijk kunnen plaatsen. Is Gollum goed of slecht? Moeten we afkeer van hem hebben, zoals de meeste personages in de boeken, of moeten we medelijden met hem hebben, zoals Frodo dat heeft? Was Gollum volledig in de ban van de ring en dus niet verantwoordelijk voor zijn acties?

Gollum versus Sméagol
Als we Gollum voor het eerst tegenkomen, lijkt hij een weerzinwekkend figuur. Hij is compleet geobsedeerd door de ring, probeert de helden te saboteren en denkt aan niets anders dan aan zijn eigen gewin. Maar Gollum wekt ook empathie op: we weten dat hij vroeger de hobbit Sméagol was, en dat hij door de invloed van de ring langzaam maar zeker is getransformeerd in een egoïstisch, zielig monster, dat nauwelijks meer herkenbaar is als hobbit. Gollum heeft zijn verleden als Sméagol echter nog niet volledig losgelaten en zijn innerlijke tweestrijd uit zich in een gespleten persoonlijkheid. Het lichaam van de hobbit lijkt bewoond te worden door twee verschillende personages, die afwisselend hun gezicht laten zien: Gollum spreekt over zichzelf in de derde persoon, sist en gromt, herhaalt zichzelf en spreekt op een haast kinderlijke toon. Sméagol daarentegen gebruikt regelmatig de eerste persoon, spreekt op een directere manier en snakt naar vriendschap en geborgenheid die hij al 500 jaar heeft moeten missen.

Als ringdrager herkent Frodo zichzelf in Gollum en ziet hij wellicht ook zijn eigen mogelijke toekomst: hij weet uit eigen hand hoeveel macht de ring uitoefent. Hij is dan ook vriendelijk tegen Gollum en noemt hem bij zijn oorspronkelijke naam, Sméagol. De consequentie hiervan is dat Sméagol steeds meer naar boven komt in Gollum, hoe meer tijd hij met Frodo spendeert. Sam vertrouwt Gollum echter niet en dus gedraagt hij zich vijandig tegenover hem: hij beledigt Gollum en beschuldigt hem ervan rond te sluipen en plannetjes te smeden. Sméagol laat zich dan ook niet zien aan Sam: Gollum toont zijn betere kant alleen aan degenen die hem goed behandelen.

Déagol en Sméagol

Goed versus kwaad
Het lijkt misschien zo dat Sméagol de goede persoonlijkheid is en Gollum de slechte, dat het twee losstaande personages zijn. Voor Sméagol zelf is het gemakkelijker om Gollum als los van zichzelf te zien, als iemand die hem onderdrukt of controleert: dit is ook een manier om de schuldvraag af te schuiven. Gollum was namelijk altijd al aanwezig in Sméagol. Sméagol vindt de ring 500 jaar voor het begin van het verhaal. Zijn neef Déagol duikt de ring op tijdens het vissen. Er volgt een gevecht over wie de ring mag houden, waarin Sméagol zijn neef vermoordt. Zijn hebberige en agressieve aard waren dus al aanwezig voordat Sméagol de ring überhaupt om heeft gehad. Je zou kunnen beargumenteren dat deze ruzie en moord door de invloed van de ring kwamen en dat er dus geen schuld ligt bij Sméagol. De sterke negatieve invloed van de ring is niet te ontkennen; maar hobbits lijken hier over het algemeen toch beter tegen bestand te zijn dan andere wezens. Zowel Bilbo als Frodo hebben de ring lang in hun bezit gehad, zonder over te gaan tot moord of geweld. Dat voor Sméagol een blik en een enkele aanraking genoeg is om hem tot de moord van zijn neef aan te zetten, zegt veel over zijn karakter. Hij was misschien niet kwaadaardig vanaf het begin, maar wel hebzuchtig en zwak.

Later in de trilogie krijgt Gollum de kans om tot inkeer te komen. Gollum overtuigt Frodo en Sam dat de trappen van Cirith Ungol de beste manier zijn om Mordor binnen te dringen. Deze trappen leiden echter naar het hol van de spin Shelob; Gollum is van plan om Frodo en Sam door de spin te laten vangen, zodat Gollum de ring kan terugpakken. Maar tijdens de reis krijgt hij twijfels over zijn besluit. Een heftige innerlijke strijd tussen Gollum en Sméagol speelt zich af. De gevoelens van Sméagol voor Frodo lijken de overhand te krijgen: er komt zelfs een moment waarin Gollum op het punt staat om af te zien van zijn plan, wanneer Frodo en Sam liggen te slapen. Maar Frodo wordt wakker, beschuldigt Gollum ervan dat hij aan het rondsluipen is en spreekt op een ruwe toon. Deze kleine tegenslag is genoeg om Gollums twijfels als sneeuw voor de zon te doen verdwijnen. De Gollum-persoonlijkheid neemt de overhand. Nu is er geen weg meer terug: Sméagol is wellicht niet volledig verdwenen, maar van een dubbele persoonlijkheid is geen sprake meer. Gollum en Sméagol vervlechten zich. Hoewel het hiervoor nog goed zichtbaar was wanneer Gollum aan het woord was en wanneer Sméagol, is deze scheiding nu vrijwel verdwenen. Gollum gebruikt zijn beide namen door elkaar en de duidelijke karaktertrekken van Gollums twee gezichten vermengen zich.

Gollum

Berouw en verlossing?
We weten hoe het hierna verder gaat met Gollum: hun wegen scheiden zich, maar Gollum vindt Frodo en Sam weer terug bij de Doemberg. Wanneer Frodo twijfelt om de ring in het vuur te gooien, bijt Gollum de vinger van Frodo af en stort samen met zijn geliefde ring in het vuur. Zijn laatste daad is een daad van obsessie. Deze daad heeft dan wel een goed einde, maar dat was zeker niet omdat Gollum goede bedoelingen had. Frodo vergeeft Gollum aan het eind van de trilogie. Hij gelooft dat Gollum niet volledig verantwoordelijk gehouden kan worden voor zijn acties, dat de kracht van de ring hem tot zijn destructieve gedrag dwong. Maar Gollum kan kiezen voor berouw en verlossing en kiest uiteindelijk toch voor de ring. Daarmee is hij ook verantwoordelijk voor zijn eigen einde. Sméagol is niet onschuldig en goed en Gollum is niet puur kwaadaardig. Het personage bevat een heel scala aan grijstinten en zijn twee persoonlijkheden staan niet los van elkaar maar beïnvloeden elkaar, net zoals zijn gedrag beïnvloed wordt door hoe hij door anderen wordt behandeld. Gollum is geen goed personage dat dankzij de ring veranderd is in een slecht, egoïstisch wezen, maar toegeeft aan zijn slechte impulsen, ondanks de keuzes die hij heeft om zijn leveren te beteren. Dat is het tragische van zijn karakter.

Bronnen afbeeldingen:
Gollum
Gollum en Sméagol

 

© 2020 – 2022 Fantasize & Lotte Savelsberg