web analytics
vrijdag, juni 14

Special Tweestrijd: Filmbespreking – A clockwork orange

Door Zadok Samson

Uit: A clockwork orange

Het thema tweestrijd hoeft zich niet per se alleen in het personage af te spelen. Het kan ook heel goed deel uitmaken van de relatie tussen het personage en het publiek. Het perfecte voorbeeld van deze worsteling komt voor in de beruchte scifi-thriller A Clockwork Orange. Jaren geleden zag ik deze film voor het eerst en begreep niet waar alle controverse over ging. Dan doel ik puur op het (seksuele) geweld. Dat verbleekt met de films van nu (zie bijvoorbeeld de remake van The Last House on the Left of de Saw-serie). Is het nou echt zo heftig? Nu, jaren later, met flink wat meer levenservaring, komt deze nachtmerrie veel meer binnen. Het is één van de betere films van Stanley Kubrick (The Shining), die zich baseerde op de beruchte roman van Anthony Burgess. A Clockwork Orange speelt zich af in een sombere wereld waarin (jeugd)criminaliteit hoogtij viert. Alex (een toprol van Malcolm McDowellHalloween 2007) is zo’n crimineel. Overdag lummelt hij wat rond, ’s nachts leven hij en zijn maten zich uit met “ultra-geweld”.

In de eerste paar minuten laat Kubrick ons zien hoe Alex en zijn kompanen inbreken bij een schrijver. De schrijver wordt kreupel geslagen, zijn vrouw beestachtig verkracht. De volgende nacht eindigt met de dood van een vrouw als Alex haar de hersens inslaat met een stenen fallus. Hij wordt opgepakt en dreigt voor lange tijd achter de tralies te verdwijnen. Per toeval hoort hij over de omstreden Ludovico-methode, een techniek om misdadigers af te helpen van hun criminele neigingen. Alex doet er alles aan om vervroegd vrij te komen en meldt zich ervoor aan. Maar hoe humaan is deze methode eigenlijk? Is het wel zo ethisch om Alex geforceerd te remmen in zijn geweldsbehoeftes?

A Clockwork Orange roept ongemakkelijke vragen op die door de narcistische Alex nog meer lading krijgen. Hij is een sadist, belust op geweld, ziet mishandeling en verkrachting als een “avondje uit”. Natuurlijk wil het publiek niets liever dan dat hij zijn verdiende loon krijgt. Maar wordt het probleem zo echt opgelost? Gaat het niet te ver om Alex psychologisch te hersenspoelen? Of zelfs opnieuw te programmeren? Kubrick stelt het publiek zo voor een duivels dilemma. Is het onmenselijk wat Alex wordt aangedaan of is het juist goed om geharde misdadigers te ‘herprogrammeren’? De scène waarin hij gedwongen wordt naar geweldsfilms te kijken is vreselijk pijnlijk. Zijn ogen worden kunstmatig opengehouden door haakjes, waardoor Alex niet kan wegkijken of knipperen. Niet de meest comfortabele positie om je in te bevinden. Eerst vindt hij de beelden prima, voor hem begint de marteling pas echt als op de achtergrond de Negende Symphonie van Beethoven klinkt. Alex is groot fan van deze componist en vindt het afschuwelijk dat de prachtige muziek nu vereenzelvigd wordt met de beelden waar hij noodgedwongen naar moet kijken. Het is ironie ten top. Alex is gek van geweld, maar kan het niet verdragen als het geweld associeert wordt met de muziek van Beethoven. Die vreemde tegenstelling zou trouwens ook als tweestrijd beschouwd kunnen worden.

Omdat de autoriteiten zelf de ethische en morele grenzen overschrijden en Alex het hoofdpersonage is, ontstaat er vanzelf iets van empathie voor hem. Het is kiezen tussen twee kwaden. Ja, Alex heeft gruwelijke misdaden gepleegd. Maar is het niet nog gruwelijker om zijn keuzevrijheid af te nemen, hem zo te dehumaniseren, zich te gedragen zoals de maatschappij van hem verlangt? Of is het echt helemaal zijn eigen schuld, heeft hij zelf dit lot over zich afgeroepen?

Uit: A clockwork orange

Burgess baseerde zijn roman op eigen gruwelervaringen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest hij toezien hoe zijn vrouw werd verkracht door een groep soldaten. Zij was op dat moment zwanger, het ongeboren kind overleefde het seksuele geweld helaas niet. Met A Clockwork Orange poogde Burgess het trauma te verwerken. Omdat hij was opgegroeid in een Rooms-Katholiek gezin, had hij ook nog een andere laag in zijn boek gesmeed: vergiffenis. Op het einde van het boek begint Alex’ gewelddadige inborst te vervagen, ontstaat een vaag verlangen naar een ander leven. Al dat geweld leek gewoon bij een levensfase te horen. Alex is volwassen geworden, klaar om de volgende stap in zijn leven te zetten. Burgess’ versie is zo milder dan Kubricks cynische slot, waarbij het maar de vraag is of de ijskoude Alex nou echt is genezen. Al kan betwijfeld worden of hier sprake is van echte wetenschap, Kubrick laat de kijker achter met een onbeantwoorde vraag: moeten criminelen echt hun vrije wil opgeven, om zo weer deel uit te kunnen maken van de maatschappij?

© 2020 – 2024 Fantasize & Zadok Samson

You cannot copy content of this page