Door Sigrid Lensink-Damen

In Het Oppenheimer alternatief van de Canadees-Amerikaanse schrijver Robert J. Sawyer draait het om J. Robert Oppenheimer en de ontwikkeling van de atoombom in het Manhattan Project. Vele historische figuren, zoals Albert Einstein, Wernher von Braun, Leo Szilard, Edward Teller en Richard Feynman, passeren de revue.
Robert J. Sawyer heeft met zijn proza al vele prijzen gewonnen en Het Oppenheimer alternatief werd in 2021 genomineerd voor de Aurora Award for Best Novel van het Canadian Science Fiction and Fantasy Association. De Nederlandse vertaling is verzorgd door Berry Minkman.

Inhoud
Het verhaal begint in 1936 als J. Robert Oppenheimer (“Oppie”) tijdens een feestje bij zijn hospita Joan Tatlock ontmoet, die net afgestudeerd is in de psychologie en die de liefde van zijn leven zal worden. Hun gezamenlijke interesse ligt in het communistische gedachtengoed. Dan breekt WO II uit en Oppie raakt betrokken bij het Manhattan Project. In de Spartaanse onderkomens op het terrein van de voormalige Los Alamos Ranch School werken Oppie en zijn collega’s aan de atoombom.
Intussen verliest Oppenheimer het contact met Joan en trouwt met Katherine Puening, met wie hij twee kinderen krijgt. In 1944 pleegt Joan zelfmoord en laat Oppie radeloos achter. Als WO II officieel is afgelopen, start Oppie een nieuwe carrière in Princeton bij het Institute for Advanced Studies, waar ook Albert Einstein werkt. In dat instituut onderzoeken drie verwante maar gescheiden onderzoeksgroepen hoe ze de wereld moeten redden van de uitzonderlijke zonneactiviteit die rond 2028 de aarde zou kunnen vernietigen. Nadat hij de verwoesting van de atoombom heeft gezien, vindt Oppie het niet meer dan logisch om de mensheid nu te redden.
Op de achtergrond doet de FBI onderzoek naar Oppenheimers communistische betrekkingen, wat leidt tot een hoorzitting om hem zijn veiligheidsstatus af te nemen.

Sciencefiction?
Sawyer volgt de geschiedenis nauwgezet, heeft zelfs toegang gekregen tot de transcripties van de gesprekken die tijdens de hoorzittingen zijn gemaakt en portretteert de historische figuren met een Zwitserse precisie. Levert dit ook interessant proza op?

Vermeldenswaardig zijn de karakterschetsen van de hoofdrolspelers en hun onderlinge verhouding, hun bijdrage aan de geschiedenis. De nauwgezette research van Sawyer trekt de lezer de geschiedenis in; de lezer wordt de spreekwoordelijke vlieg op het behang en krijgt een intieme kijk in de wereld van de onderzoeksinstituten en de stappen die geleid hebben tot de vernietiging van Hiroshima en Nagasaki.
Ook het fanatisme en de lichamelijk aftakeling van Oppenheimer worden gedetailleerd uit de doeken gedaan. Sawyers proza kan echter met vlagen tergend traag zijn, om niet te zeggen saai, waardoor de argeloze lezer over de subtiele sciencefictionelementen heen kan lezen. Dat lijntje, waarin Oppenheimer en zijn collega’s zich zorgen maken over de activiteit van de zon, is zodanig vervlochten met de historische feiten dat het lijkt alsof het er een onderdeel van is.
Het is kundig gedaan, maar geeft ook te denken: waarom een alternatieve geschiedenis schrijven als die niet als zodanig herkend wordt? Het sciencefictionelement krijgt nergens de overhand, maar blijft juist op de achtergrond. Wat is het doel daarvan? Dient de lezer deze subtiliteiten zelf te ontdekken en op onderzoek te gaan in de werkelijke geschiedenis? Waarom? Het blijft onduidelijk.
Aan het einde, als Oppie zich overgeeft aan mijmeringen over zijn verloren liefde, vliegt Sawyer uit de bocht en eindigt hij het verhaal in het alternatief van de titel.
Ook zonder de sciencefiction blijft het boek wat betreft research, inzichten in een kantelpunt van de geschiedenis en portrettering van de hoofdrolspelers overeind staan. Het einde is een soort wensdenken dat niet past in het historische geheel en – hoewel het heel aannemelijk wordt beschreven – ook schuurt met het nauwkeurig gecomponeerde beeld van J. Robert Oppenheimer.

Conclusie
Sawyer slaagt erin van de historische figuren in zijn verhaal weer mensen te maken en de lezer over hun schouder te laten meekijken tijdens een cruciaal moment in de moderne geschiedenis. Het Oppenheimer alternatief is een nauwgezet geresearcht boek met subtiele sciencefictionelementen, die beter achterwege gelaten hadden kunnen worden; de geschiedkundige kijk in de levens van Oppie en zijn collega’s bij het Manhattan Project maken voldoende indruk om het verhaal fier overeind te houden.